'Thần dược' An Cung

Quan Thế Dân

Bác sĩ, Tiến sĩ Y học

Thuốc Đông y có hai dạng bào chế chính là thang và hoàn. Thuốc thang là các vị thuốc sắc lấy nước uống. Còn thuốc hoàn chế biến công phu hơn.

Ngày bé tôi từng chứng kiến ông nội, lương y Quan Bồi Thiên, làm thuốc hoàn vất vả thế nào. Đầu tiên, ông cho rất nhiều vị thuốc vào một cái nồi to rồi đun. Sau nhiều giờ, ông chắt nước thuốc sang một nồi khác, còn bã thuốc thì để mấy đứa cháu tha hồ nhặt nhạnh những gì còn ăn được. Tôi vẫn nhớ vị thục địa đen nhánh ngòn ngọt, hạt sen chín bở rất bùi, và may mắn nhất là tìm được quả táo tàu nấu nhừ thơm ngọt...

Những vị thuốc quý, có lượng ít như đương quy, tam thất ông để riêng ra tán thành bột. Nước thuốc sau khi sắc được đun nhỏ lửa và khuấy liên tục trong nhiều giờ để cô đặc lại. Khi nước thuốc đã đặc sền sệt, ông đổ thuốc bột vào luyện thành bánh.

Rồi ông đặt bánh thuốc đó lên mâm đồng, xoa dầu lạc cho khỏi dính, vê thành từng viên hoàn. Mỗi viên to bằng một quả táo nhỏ, đen nhánh, thơm phức. Ông bảo mỗi viên này bằng cả thang thuốc bổ, dành cho người suy nhược rất công hiệu.

Sau thế hệ lương y như ông tôi, người ta làm thuốc hoàn đơn giản hơn. Các vị thuốc được sao khô, cho vào máy xay thành bột rồi lấy mật mía làm chất kết dính vê thành viên tròn, phủ ngoài một lớp áo đen bóng làm màu.

Như thế viên hoàn bây giờ chứa rất ít tinh chất thuốc nên tác dụng cũng không còn như xưa. Chưa kể có nơi còn trộn tân dược như dexametason, phenformin, paracetamon... vào viên hoàn. Niềm tin của dân vào thuốc hoàn càng giảm.

Nhưng ngược lại, có một viên hoàn nổi như cồn mấy chục năm nay, viên An Cung ngưu hoàng hoàn, tên trong các tài liệu tiếng Anh là "Angong Niuhuang Pill". Xung quanh viên thuốc này phủ một bức màn huyền bí với rất nhiều câu chuyện ly kỳ.

Bắt đầu từ những năm 1990, tôi đã thấy người ta đi Trung Quốc mang về một loại thuốc, bảo bị đột quỵ não mà uống thuốc này là khỏi. Thuốc bán rất đắt, mấy triệu đồng một viên, mà chỉ bán trao tay.

Từ đó, trong giới có tiền, ai cũng bảo nhau dự trữ trong nhà mấy viên để phòng đột quỵ. Hiệu quả chữa bệnh thì không ai dám chắc nhưng số người tìm mua và sử dụng An cung ngày càng đông. Tôi từng chứng kiến có người uống mấy viên liền để chữa rối loạn tiền đình.

Thực tế tác dụng của viên thuốc này như thế nào?

Bài thuốc An Cung ngưu hoàng hoàn là của danh y Ngô Cúc Thông, đời Thanh, ghi trong tác phẩm "Ôn bệnh điều biện", có tác dụng chữa chứng bệnh sốt cao, hôn mê, co giật. Trong bài thuốc có các vị đặc biệt như ngưu hoàng là sỏi mật trong túi mật bò, sừng tê giác, nay thay bằng sừng trâu, trân châu, hùng hoàng, chu sa (muối lưu huỳnh với thủy ngân)...

Giới y khoa Trung Quốc cũng có nhiều nghiên cứu về tác dụng của thuốc này trên bệnh nhân đột quỵ, nhưng phần lớn thiết kế chưa đạt chuẩn nên độ tin cậy không cao, còn nhiều tranh cãi.

Mới đây nhất, một nghiên cứu đầu tiên đạt chuẩn quốc tế, được đăng trên tạp chí Y học Trung quốc, bản tiếng Anh - Chinese Medical Journal - là Angong Trial, đã thiết kế thử nghiệm một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược (a randomized, double-blind, placebo-controlled pilot trial). Tức là người bệnh được phân bổ ngẫu nhiên vào lô điều trị bằng An Cung và lô chứng dùng giả dược. Giả dược được bào chế giống hệt viên An Cung để bác sĩ điều trị lẫn bệnh nhân đều không biết ai đang dùng thuốc gì, chỉ có người phụ trách nghiên cứu là biết được. Tất cả nhằm đảm bảo kết quả nghiên cứu là khách quan.

Nghiên cứu tiến hành từ tháng 4/2021 đến 7/2022, trên người bệnh bị đột quỵ nhồi máu não mức độ trung bình đến nặng. Có 57 bệnh nhân dùng An Cung và 60 người dùng giả dược. Kết quả sau 14 ngày điều trị, các chỉ tiêu theo dõi chính như thể tích nhồi máu, thể tích phù não giữa hai nhóm không có sự khác biệt. Hay nói cách khác, ở các tiêu chí chính của nghiên cứu, An Cung không cho thấy lợi ích so với giả dược.

Điều này giới y khoa Việt Nam đã biết và một số người từng lên tiếng cảnh báo. Dù vậy, những cảnh báo về việc không nên dùng An Cung thay thế cấp cứu đột quỵ không thắng nổi các quảng cáo đa cấp, hoặc tin đồn truyền miệng về tác dụng của viên hoàn này.

Niềm tin vào An Cung vẫn khá phổ biến nên buôn bán viên thuốc này từ lâu đã trở thành một mối làm ăn lớn. Viên An Cung mua ở Trung Quốc có nhiều loại, nhiều giá, từ vài trăm nghìn đến trên một triệu, được bán ở Việt Nam với giá từ hai triệu rưỡi đến ba triệu đồng một viên. Mới đây, công an Thanh Hóa phanh phui một đường dây làm thuốc giả, trong đó có An Cung.

Nhân vụ án thuốc An Cung giả này, tôi muốn nói hai vấn đề. Thứ nhất là thuốc chủ yếu được dùng qua việc truyền miệng và phân phối qua đường xách tay, có nhiều rủi ro cho người bệnh, như vấn đề thuốc giả vừa rồi.

Thứ hai, cho dù là thuốc thật, thì bản thân bài thuốc cổ An Cung này thoạt đầu tiên được dùng cho các trường hợp nhiễm trùng nặng, sốt cao, hôn mê, co giật. Gần đây mới được mở rộng chỉ định sang điều trị đột quỵ não cấp. Tuy nhiên ở chỉ định mở rộng này, chính các thầy thuốc Trung Quốc cũng còn đang nghiên cứu và tranh cãi, chưa có kết luận rõ ràng.

Vì thế theo tôi không nên thần thánh hóa viên thuốc An Cung mà bỏ lỡ cơ hội cấp cứu bệnh nhân đột quỵ não trong thời gian vàng. Với rất nhiều trường hợp đột quỵ nhồi máu não nếu đưa đến bệnh viện sớm trong khung thời gian vàng, các bác sĩ có thể can thiệp lấy khối máu đông, dùng thuốc tiêu sợi huyết, người bệnh sẽ hồi phục ngoạn mục.

Đột quỵ là cuộc chạy đua với thời gian. An Cung, loại thuốc chưa được chứng minh rõ ràng về tác dụng, không được phép trở thành lý do trì hoãn cấp cứu.

Quan Thế Dân