Bản năng bắt chước

Jesse Peterson

Tác giả sách

Chắc có mỗi mình tôi cảm thấy khó chịu vì bị ép “thả tim” khi chụp ảnh nhóm.

"Ôi, anh Tây không biết thả tim. Sao anh cứ giơ ngón cái thế?" - người chụp hình thốt lên. Họ đều đang chờ tôi tạo dáng thả tim, còn tôi thì vẫn tiếp tục giơ ngón cái. Người đứng gần tôi nhất thậm chí còn dí ngón tay thả tim vào mặt tôi, nhưng tôi vẫn cố tình làm như không biết gì. Lúc đó, tôi thấy mình giống hệt một con bò: người ta cố kéo nó đi, nhưng nó lắc đầu, dồn hết sức vào hai chân sau chống cự. Hễ cái gì không thích là tôi không làm. Nhưng trong thế giới hiện đại, việc từ chối một xu hướng đôi khi khiến bạn trông như kẻ lập dị.

Tất nhiên, con người từ trước đến nay vẫn luôn chạy theo xu hướng, nên tôi cũng không định giả vờ rằng đây là căn bệnh mới do TikTok phát minh ra. Có ai làm gì đó, rồi trong đầu người khác xuất hiện một thôi thúc: có lẽ mình cũng nên thử, vì dù sao đã có một người thử trước mà... vẫn sống sót. Thời trang vận hành như thế, tiếng lóng hay những câu đùa lan truyền cũng vậy. Có người quyết định rằng tóc phi dê mới đẹp, người khác nghĩ: "Ừ, hóa ra kiểu tóc này cũng đáng thử đấy chứ", rồi nó trở thành trào lưu.

Các vĩ nhân vốn là bậc thầy trong việc "đứng trên vai người khác". Họ cóp nhặt những thứ sẵn có, rồi nhào nặn để tạo ra giá trị mới. Đó là cách văn hóa và nền văn minh của con người vận hành: từng bước một, chúng ta vay mượn, biến đổi, và đôi khi (rất hiếm hoi thôi) chúng ta tạo ra được thứ gì đó tốt hơn.

Nhưng vấn đề xuất hiện khi sự sao chép biến thành toàn bộ quá trình sáng tạo. Bản năng bắt chước giờ đây không còn tạo ra những biến thể nữa; thay vào đó, sản xuất ra những bản sao y hệt nhau. Sự rập khuôn ấy lan sang cả ngôn từ.

Khắp cõi mạng, khi hầu như ai cũng dùng AI để viết, ngôn từ bị máy móc hóa, làm phẳng con người bằng cách khiến tất cả mang chung một giọng điệu. Trí tuệ nhân tạo đúng là một công cụ mới mẻ, nhưng cái giá phải trả là ta thậm chí không cần có ý kiến riêng nữa, chờ nó cung cấp. Cuối cùng, con người phó mặc rồi gọi đó là "sống chung".

Cái sự "sống chung" này làm tôi nhớ tới chuyện xảy ra với mấy dì của tôi hôm qua. Lúc đi ra ngoài, tôi quên điện thoại, và mấy dì kiểu: "Trời ơi! Có bị sao không? Để quên điện thoại, rồi lỡ có chuyện gì thì sao?". Và tôi đùa: "Ý mấy dì là về chuyện gì xảy ra trên mạng à?".

AI vẫn đang sản xuất ra số lượng bài viết khổng lồ; những bài viết của con người thì dần biến mất. Mối nguy còn lớn hơn: có thể chính những thuật toán AI đang đọc ngược lại cách bạn viết. Bạn nghĩ mình đang nhìn vào màn hình, nhưng thực ra màn hình đang nhìn bạn, biến bạn thành một thành viên nhỏ ngoan ngoãn trong bầy đàn. Người ta muốn tất cả chúng ta mua cùng một thứ, ngồi cùng nhau, cùng nhìn vào màn hình mua sắm, cùng tiêu tiền như nhau, rồi lại tiếp tục nhìn...

Ngày xưa, bầy đàn rất quan trọng. Một kẻ lẻ bầy dễ dàng trở thành mồi ngon cho thú săn mồi. Ngay cả ngày nay, đi theo bầy dường như vẫn nằm trong bản năng con người. Có lẽ bởi thế mà chúng ta hễ thấy sự khác biệt là liền cảm thấy nguy hiểm. Nhưng cái "khác biệt" ấy đâu phải từ không khí biến ra. Bạn không cần phải phát minh ra một ngôn ngữ mới, chỉ cần lấy một thứ đã có sẵn, rồi đặt đủ chất riêng của mình vào đó để nó trở thành của bạn. Đó là sự sáng tạo. Còn ngược lại với nó là photocopy.

Còn tôi, tôi muốn gặp một người thú vị, chứ không phải một người mà trong mọi cuộc trò chuyện đều chỉ phát lại những thứ đã được "tải xuống" sẵn. Tôi muốn nghe điều gì đó mới mẻ, một giọng nói mà tôi chưa từng nghe qua.

Có lẽ vì thế mà việc cố tình làm một điều gì đó khác đi lại quan trọng. Đọc một cuốn sách không được đề xuất, chẳng hạn. Nếu không thì đầu óc tôi trở thành một cái ao tù. Tôi xuất thân từ trang trại nuôi ngựa, nơi có những cái ao tù nước đọng không chảy đi đâu được. Nước đứng yên, rồi rong xanh và ếch kéo đến. Bộ não nếu cứ để AI nghĩ hộ cũng vậy: một cái ao xanh lè đầy ếch.

Tôi không nghĩ cần phải phá hủy máy móc nhưng cũng không việc gì phải đầu hàng, ngồi thành từng nhóm rồi chỉ biết nhìn vào những gì mình được mớm cho. Có thể với nhiều người, tôi luôn là một kẻ "khó tính", bất hợp tác hay thiếu tính bầy đàn. Nhưng tôi chỉ đơn giản là muốn tìm một con người thực sự để trò chuyện. Bằng không, chúng ta sẽ lại có thêm một bản photocopy của một người khác, và trên đời này đã có đủ photocopy rồi.

Đặc biệt, tôi muốn tìm một ai đó không làm cái chuyện tạo hình trái tim bằng mấy ngón tay ấy... Ôi, tôi ghét nó.

Jesse Peterson