Đọc lướt, hiểu hời hợt

Hồ Quốc Tuấn

Phó giáo sư, Đại học Bristol

Gần 60% học sinh lứa 15 tuổi của Việt Nam không đạt mức đọc hiểu cơ bản theo kết quả chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2025.

Con số đáng chú ý ở mức độ. Với mức cơ bản mà PISA gọi là Bậc 2, học sinh ít nhất có thể xác định ý chính của một văn bản có độ dài vừa phải, tìm được thông tin theo một số điều kiện, và suy nghĩ về mục đích hay hình thức của văn bản khi được yêu cầu. Chỉ 41% học sinh Việt Nam đạt từ mức này trở lên, so với 69% trung bình của các nước tham gia đánh giá. Điểm đọc hiểu trung bình của Việt Nam là 392, thấp hơn mức 461 của OECD, mà mức 461 đã là một sự sụt giảm so với kỳ kiểm định trước.

Cùng lúc đó, PISA phát hiện một hiện tượng khác: ngày càng nhiều học sinh "đọc lướt vội vàng" (hasty readers). Các em lướt qua nội dung rất nhanh, nhanh đến mức có khả năng chưa đọc hết văn bản, và đưa ra câu trả lời sai. Đây là tình hình chung. Tỷ lệ nhóm này tại 35 nước OECD gần như tăng gấp đôi, từ 6,6% năm 2018 lên 11,4% năm 2025.

Hai con số trên, tỷ lệ học sinh không đạt kỹ năng đọc cơ bản và tỷ lệ học sinh đọc vội, đo những thứ khác nhau. Không thể từ đó kết luận đọc lướt là nguyên nhân khiến năng lực đọc hiểu đi xuống. Nhưng đặt chúng cạnh nhau, một vấn đề lớn hơn hiện ra: làm sao giúp học sinh đọc đúng, và khiến các em dành đủ thời gian và sự chú ý để hiểu điều mình đọc.

Con người đang "đọc" nhiều hơn trước: tin nhắn, email, Facebook, TikTok, tiêu đề báo, bình luận, thông báo ứng dụng. Nhưng phần lớn việc đọc ấy diễn ra theo một nhịp khác hẳn: mắt chạy nhanh, tìm từ khóa, nắm vài ý rồi chuyển sang thứ tiếp theo.

Một học sinh Mỹ được New York Times phỏng vấn mô tả, việc đọc hết một cuốn sách bây giờ trở nên rất thách thức vì em liên tục mất tập trung và muốn kiểm tra điện thoại. Những học sinh khác nói video ngắn, mạng xã hội và màn hình khiến việc duy trì chú ý với văn bản dài ngày càng khó. Một số thừa nhận AI giúp họ có câu trả lời mà không thực sự hiểu quá trình đi đến câu trả lời đó.

Theo một báo cáo khác của OECD, Covid-19 chắc chắn đóng một vai trò không nhỏ cho tình trạng này. Học trực tuyến khiến một thế hệ dành nhiều thời gian hơn trước màn hình và làm gián đoạn quá trình hình thành những kỹ năng nền tảng.

Nhưng khó có thể đổ tất cả cho đại dịch. Sự suy giảm về đọc đã xuất hiện từ trước Covid.

Và giờ đây chúng ta có thêm AI.

Máy móc càng đọc giỏi, con người càng ít phải đọc. Một báo cáo 100 trang có thể được tóm tắt trong vài giây, một bài nghiên cứu dài có thể biến thành năm gạch đầu dòng, học sinh có thể hỏi AI "đoạn này nói gì?" mà không cần vật lộn với chính đoạn văn đó.

Công nghệ giúp cho nhiều người tiết kiệm thời gian. Những công nghệ đó được cho là sẽ trở thành "một phần tự nhiên" của học tập và làm việc. Nhưng vấn đề xuất hiện khi AI chuyển từ "hỗ trợ" sang "thay thế" việc đọc.

Nếu chỉ đọc phần tóm tắt của AI, học sinh có thể biết tác giả kết luận gì nhưng không biết bằng chứng mạnh đến đâu, giả định nằm ở đâu hay lập luận có điểm yếu gì. Nếu AI tóm tắt sai, người chưa từng đọc tài liệu gốc cũng rất khó phát hiện. Điều này tôi chứng kiến chỉ hai tuần trước, khi một nghiên cứu sinh tiến sĩ dùng AI để tóm tắt một bài tham khảo. Đồng nghiệp tôi (vô tình chính là tác giả bài báo), đã chỉ ra ngay lập tức "kết luận của AI hoàn toàn trái ngược với thông điệp và kết quả bài báo". Bạn nghiên cứu sinh nhận được một bài lên lớp dài 30 phút của các giáo sư.

Nghịch lý vì thế là: AI càng thông minh thì con người càng cần khả năng đọc hiểu, kiểm chứng thông tin và phản biện.

Trước kết quả này, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng: "Đây không chỉ là việc của môn Ngữ văn, bởi muốn giải Toán có lời văn, hiểu một hiện tượng khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên Internet, học sinh đều cần biết đọc, chọn thông tin quan trọng, so sánh và đưa ra nhận xét" .

Vậy đâu là giải pháp?

Giải pháp đầu tiên rất truyền thống: đọc nhiều hơn và đọc dài hơn.

Không nhất thiết là ép học sinh đọc những cuốn sách hàng trăm trang ngay lập tức. Trường học có thể dành một khoảng thời gian đều đặn để đọc không gián đoạn, tăng dần độ dài và độ phức tạp của văn bản, yêu cầu học sinh giải thích bằng chứng chứ không chỉ chọn đáp án.

Thứ hai, cần thay đổi cách giao bài trong thời đại AI. Thay vì chỉ hỏi "bài viết kết luận gì?", giáo viên có thể yêu cầu: "Đoạn nào chứng minh kết luận đó?", "Hai nguồn này mâu thuẫn ở đâu?", "AI đã bỏ sót điều gì khi tóm tắt?". Học sinh vẫn có thể dùng AI, nhưng phải quay lại văn bản gốc để kiểm chứng. Đây là cách mà Đại học Bristol nơi tôi đang giảng dạy đang áp dụng trong một số môn.

Khi đó AI không thay thế việc đọc, nó tạo thêm lý do để đọc kỹ.

Và cuối cùng, khi nói về giáo dục, người lớn không bao giờ có thể đứng ngoài câu chuyện. Không thể yêu cầu trẻ đọc chậm và suy nghĩ kỹ nếu chúng ta thường chỉ đọc tiêu đề rồi chia sẻ, xem vài chục giây video rồi kết luận, hay tranh luận về một bài viết chưa đọc hết.

Trong thời đại máy móc có thể đọc hàng triệu trang trong vài giây, lợi thế của con người không nằm ở việc đọc nhanh hơn máy. Đó là khả năng đọc đủ chậm để biết điều gì đáng tin, đủ sâu để hiểu điều gì đang được nói, và đủ tư duy độc lập để không giao luôn việc suy nghĩ và phản biện cho máy.

Hồ Quốc Tuấn