Những 'cục cưng' của cha mẹ

Nguyễn Thị Thanh Bình

Giảng viên

David McCullough Jr. là giáo viên tiếng Anh có thâm niên 26 năm tại trường Trung học Wellesley ở bang Massachusetts, Mỹ. Năm 2012, ông được chính các học sinh lớp 12 chọn làm diễn giả trong lễ tốt nghiệp. McCullough đã tạo ra một cơn dư chấn nhỏ.

"Các em chẳng có gì đặc biệt".

David McCullough dành gần như cả bài phát biểu để thuyết phục những đứa trẻ sắp vào đời tin vào thực tế đó. Ông gọi những đứa trẻ thời nay là thế hệ được nuông chiều, cưng như trứng mỏng. "Bố mẹ hôn các em, cho các em ăn, lau miệng, lắng nghe, khuyến khích, an ủi và động viên các em. Lúc nào họ cũng dỗ dành, năn nỉ. Các em được khen ngợi, được gọi với những từ ngọt ngào nhất".

Sự quan tâm thái quá của người lớn khiến cái tôi của bọn trẻ phình to. Lo ngại chúng sẽ tự coi mình là "cái rốn của vũ trụ", McCullough phân tích: "Nếu ai cũng đặc biệt, thì chẳng ai đặc biệt cả. Nếu ai cũng nhận được một chiếc cúp, thì những chiếc cúp trở nên vô nghĩa".

Nhưng bài phát biểu của thầy Dave (theo cách gọi trìu mến của các em) nhận được sự quan tâm của cả nước Mỹ lúc bấy giờ, không phải vì những câu từ gây sốc đó. Nửa còn lại của bài nói, ông dành để cảnh tỉnh các em về những thách thức đang chờ đón, về sự vô nghĩa của cuộc chạy đua điểm số, hồ sơ đẹp. Ông nhấn mạnh ý nghĩa của giáo dục: phải hướng đến việc học, chứ không chỉ đạt được lợi thế vật chất. Thông điệp này - được truyền tải nhẹ nhàng và dí dỏm - đã xoáy sâu vào nỗi lo của phụ huynh nước Mỹ lúc bấy giờ - những người bất lực đứng bên lề chứng kiến nền giáo dục liên tục cải cách, trong khi các nguyên tắc của việc học và phát triển nhân cách gần như bị phớt lờ.

"Leo lên đỉnh núi để các em có thể nhìn thấy thế giới, chứ không phải để thế giới sẽ nhìn thấy các em".

"Trí tuệ là yếu tố chính tạo nên hạnh phúc (yếu tố thứ hai có thể đơn giản chỉ là một que kem)".

Là một phụ huynh, tôi vẫn thường nghe lại bài phát biểu của McCullough và vẫn luôn thấy sự thú vị trong từng lời ông nói.

Con gái tôi rời gia đình từ năm 15 tuổi để học trung học tại Mỹ. Ở tuổi ấy, nhiều đứa trẻ vẫn quen được cha mẹ đánh thức mỗi sáng, chuẩn bị bữa ăn và nhắc mang đủ sách vở. Còn con phải tập sống xa nhà, tự sắp xếp thời gian, tự giải quyết những bất đồng và tự quệt nước mắt sau những ngày nhớ nhà đến bật khóc.

Gần như mỗi ngày, tôi đều hỏi con về việc học hay những sự kiện ở trường, những điều đẹp đẽ con học được từ thầy cô và bè bạn. Con kể, điều con nhớ nhất trong lễ khai giảng đầu tiên là câu nói của hiệu trưởng: "Nếu hôm nay em thấy lo lắng, hãy nhớ rằng có rất nhiều người ở đây cũng đang có cảm giác giống em". Lời nói "chạm đúng tâm can" đứa nhỏ lần đầu xa nhà khiến con thấy yên tâm hẳn lên; khiến tôi cảm thấy trong giờ phút đó như có người thay mình đứng cạnh, nắm lấy tay con.

Phát biểu của lãnh đạo nhà trường là phần không thể thiếu trong các buổi lễ khai giảng hay kết thúc năm học. Tôi luôn thấy một cấu trúc quen thuộc: tổng kết thành tích, công bố mục tiêu, nhắc lại truyền thống của trường và gửi gắm kỳ vọng... Tôi không coi những nội dung đó là ít quan trọng, nhưng nếu chỉ có vậy, liệu các em có hụt hẫng?

Điều được chờ đợi không chỉ là những gì trường nói về chúng tôi, về nhà trường; mà còn là những gì trường nói về các em, nói với các em - những đứa trẻ có thể đang lo lắng, bất an hoặc đang cần cấu nhẹ vào má cho tỉnh lại. Một sự kiện trọng đại đáng được tận dụng để cài cắm một thông điệp ý nghĩa, không phải hô hào, mệnh lệnh mà tự nhiên, mát lành như nước, tưới tắm vào tâm trí các em, gieo ước mơ, hy vọng nho nhỏ, hoặc gợi mở một suy nghĩ mới.

Khai giảng là sự kiện trọng đại. Trong buổi lễ mở đầu năm học mới này, học sinh thường được kỳ vọng phải chăm ngoan, mang thành tích về cho trường. Kỳ vọng là cần thiết, nhưng nếu chỉ nói về đích đến, người lớn có thể vô tình tạo thêm áp lực. Không phải học sinh nào cũng có thể trở thành thủ khoa, giành giải quốc gia hay bước vào trường đại học danh tiếng. Nhưng tôi nghĩ, em nào cũng có thể học cách trung thực, biết hợp tác, chịu trách nhiệm và không bỏ rơi người yếu thế.

Trường tốt không chỉ có thành tích, giải thưởng, mà còn phải giúp học sinh cảm thấy hạnh phúc: Có em nào phải giấu nỗi sợ bạo lực? Có học sinh khiếm khuyết nào bị đứng ngoài hoạt động chung? Có đứa trẻ nào ngồi một mình trong giờ ăn mà không ai nhận thấy? Những câu hỏi ấy xứng đáng xuất hiện trong suy nghĩ của hiệu trưởng trước khi viết phát biểu khai trường.

Lễ khai trường cũng nên dành một phần tiếng nói cho học sinh. Theo đó, em lớp đầu cấp có thể chia sẻ điều mình mong đợi, trong khi đó, học sinh cuối cấp nói về trách nhiệm nâng đỡ các em nhỏ; còn một học sinh từng gặp khó khăn kể cách mình được thầy cô giúp đỡ... Khi trẻ em không chỉ ngồi nghe mà được tham gia kiến tạo buổi lễ, các em sẽ cảm nhận ngôi trường thật sự thuộc về mình.

Kết thúc phát biểu, thầy McCullough nhắn nhủ học sinh hãy tự chủ, độc lập, sáng tạo không vì sự thỏa mãn do hành động đó mang lại, mà vì những điều tốt đẹp nó đem đến cho người khác. "Và khi đó, các em sẽ phát hiện sự thật vĩ đại và lạ lùng của cuộc sống. Đó là lòng vị tha, sống vì người khác, và đó là điều tuyệt vời nhất các em có thể làm được cho bản thân".

Bài nói ấy dành cho ngày tốt nghiệp, nhưng tinh thần của nó cũng phù hợp với lễ khai trường. Ngày bắt đầu năm học, thay vì chỉ thúc giục học sinh trở thành người đứng đầu, ta có thể hướng các em đến mục tiêu học vì niềm vui hiểu biết, vì mong muốn bản thân đủ đầy hơn về cảm xúc và tâm trí mỗi ngày.

Nguyễn Thị Thanh Bình