Ỷ lại rất dễ chịu

Đặng Hoàng Hải Anh

Chuyên gia kinh tế

Vị giáo sư ở Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) quay sang hỏi tôi trong giờ giải lao một hội thảo “Cậu đã dùng Claude cho nghiên cứu chưa? Nó viết mô hình toán tốt lắm".

Tôi đã nghe nhiều đồng nghiệp khen sức làm việc phi thường của các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) như Claude hay ChatGPT. Nhưng phải đến câu hỏi bâng quơ ấy - tự nhiên như hỏi đã ăn sáng chưa - tôi mới thấm: AI đã len vào mọi ngóc ngách của nghề nghiên cứu, đến những ngôi trường khó tính nhất trên thế giới.

Sức hấp dẫn của AI không khó lý giải. Nó như nhà thông thái biết đủ ngành - toán, y học, tài chính - và thành thạo hàng chục ngôn ngữ; phục vụ 24/7, chẳng bao giờ cáu gắt hay tự ái - điều không nhân viên nào làm được. Nhà bác học Archimedes từng nói: "Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nâng cả Trái Đất". Với người lao động trí óc hôm nay, AI có thể là điểm tựa ấy.

Điều thú vị là AI thường giúp nâng đỡ người yếu nhiều hơn người giỏi. Nghiên cứu gần đây trên hơn 5.000 nhân viên chăm sóc khách hàng cho thấy: trợ lý AI giúp năng suất tăng 15%, riêng nhóm ít kinh nghiệm nhất tăng 30% - hệt người thầy kiên nhẫn dành nhiều thời gian nhất cho trò yếu. Tại Harvard, sinh viên học vật lý cùng gia sư AI tiếp thu hơn gấp đôi lớp truyền thống, trong thời gian ngắn hơn.

Nhưng cũng chính trường học cho thấy mặt trái của AI rõ nhất. Trong thí nghiệm với gần một nghìn học sinh trung học Thổ Nhĩ Kỳ, nhóm dùng ChatGPT khi luyện toán đạt kết quả cao hơn nhóm không dùng tới 48%. Nhưng vào bài thi thật, không có AI bên cạnh, nhóm này lại kém hơn nhóm chưa từng dùng 17%. Đáng chú ý, khi dùng phiên bản AI chỉ gợi ý từng bước như gia sư, không đưa đáp án, thì tác hại gần như biến mất.

Người lớn cũng không miễn nhiễm. Nghiên cứu của Trường Kinh doanh Harvard trên hơn 700 chuyên gia tư vấn hãng Boston Consulting Group cho thấy: với nhiệm vụ nằm ngoài năng lực thật của AI, nhóm dùng AI trả lời đúng ít hơn nhóm "tay không" tới 19 điểm phần trăm. Vì quá tin máy, họ chép luôn cả câu trả lời sai.

Bộ não, xét cho cùng, cũng như cơ bắp: không rèn thì teo tóp. Người lười suy nghĩ mất dần sự sắc bén, độc lập và sáng tạo, những phẩm chất quý nhất của trí tuệ con người, cũng là thứ AI chưa thể thay. Cái bẫy nằm ở chỗ: ỷ lại rất dễ chịu. Câu trả lời mượt mà sau vài giây khiến ta quên thói quen tự vật lộn với vấn đề. Nhưng quá trình thử thách gian nan đó mới rèn ra tư duy, ý tưởng sáng tạo mới.

Cùng một công cụ: hỏi "vì sao", "bằng cách nào" rồi tự kiểm chứng, AI là thầy. Đem ý tưởng của mình ra tranh luận, nhờ phản biện, AI là bạn (tôi đã thử yêu cầu AI tìm lỗ hổng bài nghiên cứu, và nó phản biện xuất sắc nhiều chủ đề). Giao việc rõ ràng, cụ thể rồi kiểm tra kết quả, AI là nhân viên tận tụy hiệu quả. Nhưng nếu giao khoán "làm hộ cho xong", AI thành chiếc nạng, chống lâu ngày, đôi chân quên cách đi. Câu trả lời của AI chỉ nên là bản nháp, không phải kết luận cuối cùng. Tôi luôn giữ quyền phán đoán và trách nhiệm cuối cùng khi giải quyết mỗi vấn đề cho mình.

Câu chuyện của mỗi cá nhân, nhân lên, là chuyện quốc gia: từng người năng suất hơn nhờ dùng AI hợp lý thì cả nền kinh tế tăng năng suất. Trong thế kỷ 21, quốc gia nào càng làm chủ AI thì có vị thế càng cao trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Năng lực làm ra công nghệ AI của Việt Nam còn khiêm tốn, từ chip, dữ liệu đến chuyên gia đầu ngành. Nhưng ở phía sử dụng, ta có những tài sản hiếm nước thu nhập trung bình nào có. Đó là con người: học sinh Việt qua nhiều kỳ PISA đạt điểm toán vượt cả những nước giàu hơn hẳn. Một lớp chuyên gia gốc Việt ghi dấu tại các công ty AI hàng đầu thế giới, như tiến sĩ Lê Viết Quốc, đồng sáng lập Google Brain.

Đó là vị thế địa - chính trị đặc thù khiến các cường quốc công nghệ đều muốn hợp tác. Và nhất là một thể chế đã "bật đèn xanh" cho AI từ sớm: Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá hàng đầu. Theo Oxford Insights (2025), điểm thành phần quản trị AI của chính phủ Việt Nam cao hơn cả Mỹ và Singapore. Tính toán dựa trên dữ liệu Microsoft cho thấy tỷ lệ người trong độ tuổi lao động từng dùng AI của ta thuộc nhóm mười nước vượt xa nhất so với dự đoán theo thu nhập.

Kinh tế học từ lâu chỉ ra, công nghệ có thể giúp một nền kinh tế nhảy vọt thay vì tuần tự leo từng bậc. Báo cáo Phát triển Thế giới 2026 của Ngân hàng Thế giới nhận định AI có thể rút ngắn hành trình phát triển của nước đi sau từ thế kỷ xuống thập niên. Theo ước tính sơ bộ của tôi, nếu ứng dụng AI rộng và đúng cách giúp nền kinh tế tăng trưởng thêm khoảng một điểm phần trăm mỗi năm, vượt ngưỡng thu nhập cao sớm hơn so với mục tiêu 2045. Nói cách khác, AI chính là công cụ giúp đất nước tạo bước nhảy vọt, có thể thoát bẫy thu nhập trung bình, căn bệnh khiến bao nền kinh tế chững lại giữa đường.

Vậy AI là thầy, là bạn hay là nhân viên? Dùng đúng nó là cả ba: người thầy uyên bác nâng kỹ năng, người bạn tận tụy cải thiện quyết định, và nhân viên hiệu quả tăng năng suất nhất mà mỗi người từng có. Nhưng với điều kiện ta từ chối chấp nhận sự dễ chịu của ỷ lại, không biến nó thành "người làm hộ". Thầy giỏi đến đâu, trò ỷ lại cũng vô ích.

Đặng Hoàng Hải Anh