Xuất khẩu game Việt

Nguyễn Minh Đức

Chuyên gia luật và chính sách công

Cách đây hơn 20 năm, mẹ tôi thường phải đi lùng các quán game để tìm con trai.

Bà - dù từng làm trong cơ quan tham mưu chính sách của Đảng - có lẽ không bao giờ tưởng tượng được rằng một ngày nào đó Bộ Chính trị lại ra Nghị quyết số 80 khuyến khích làm game như một sản phẩm văn hóa, định hướng xuất khẩu.

Những người làm game của Việt Nam có thể tự hào, vì sự thay đổi thượng tầng đó chỉ có thể diễn ra trên cơ sở hạ tầng mà họ đã xây dựng trong nhiều năm qua.

Về mặt tiêu dùng, thị trường game Việt Nam luôn tăng trưởng ngoạn mục ở mức trung bình hơn 20% trong nhiều năm qua. Về mặt sản xuất, game do người Việt làm ra, gồm cả các công ty mở tại Singapore, đang được chơi rộng khắp trên toàn cầu. Sự phát triển này chưa có dấu hiệu chậm lại, ít nhất là trong nhiều năm tới.

Nhưng ngành game của Việt Nam cũng tiềm ẩn nhiều nghịch lý. Nghịch lý lớn nhất là chúng ta làm game xuất khẩu toàn cầu, nhưng người Việt chủ yếu chơi game nhập khẩu.

Có nhiều cách lý giải điều này.

Một chuyên gia game cho rằng đó là do thị hiếu và năng lực sản xuất vênh nhau. Người Việt yêu thích các game midcore và hardcore, mà doanh nghiệp trong nước mới chỉ mạnh ở mảng game casual. Nhưng trả lời này đặt ra câu hỏi: vì sao các nhà làm game Việt Nam chưa tập trung đầu tư để nâng cao năng lực sản xuất game hardcore, khi mà họ đã rất mạnh ở game casual?

Một chuyên gia chính sách có cách giải thích khác. Anh cho rằng thủ tục hành chính xin phát hành game của Việt Nam quá phức tạp, cần nhiều giấy tờ và điều kiện tù mù định tính. Điều này khiến việc phát triển game mới quá rủi ro. Doanh nghiệp chọn giải pháp an toàn hơn là nhập khẩu các game đã thành công ở nước ngoài về.

Ngành game mang nặng tính hên xui. Nếu thành công, một tựa game có thể mang lại lợi nhuận lớn, nhưng để có một game thành công, doanh nghiệp thường đã qua hàng chục game thất bại khác. Trung bình cứ 35 game được đăng tải trên Google Play hoặc App Store, chỉ một game có lãi. Tỷ lệ game thất bại hoặc bị bỏ mặc sau 6 tháng lên đến trên 95%.

Vì thế, ngành này đặc biệt nhạy cảm với chi phí gia nhập thị trường. Chi phí này chỉ cần tăng một đồng sẽ phải nhân với tất cả sản phẩm dù thành hay bại; và sản phẩm thành công phải mang lại đủ lợi nhuận để bù đắp. Tôi tò mò đi hỏi một số luật sư chuyên cung cấp dịch vụ pháp lý xin phép game, và nhận được con số khoảng 30 triệu đồng phí dịch vụ cho một bộ hồ sơ.

Nghịch lý thứ nhất dẫn đến nghịch lý thứ hai. Việt Nam đang xuất khẩu rất nhiều game ra thế giới, nhưng không nhiều người chơi trên thế giới biết đó là game của người Việt.

Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị muốn thay đổi điều này. Nghị quyết đặt mục tiêu game xuất khẩu phải mang giá trị văn hóa Việt Nam. Để thể chế hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang đề nghị sẽ có chính sách ưu đãi thuế cho các sản phẩm game mang giá trị văn hóa Việt. Như thế nào là mang giá trị văn hóa Việt sẽ được thẩm định bởi Hội đồng của Bộ.

Giám đốc một công ty game chia sẻ với tôi: Ưu đãi thuế cũng tốt, nhưng trước khi lo nộp thuế thì doanh nghiệp cần phải lo có khách hàng. Game chỉ có thể mang giá trị văn hóa Việt khi trong đầu người làm game coi người chơi Việt là khách hàng mục tiêu. Tức là game phải do người Việt sản xuất, do người Việt chơi, sau khi thành công ở thị trường trong nước mới hướng tới việc xuất khẩu.

Nếu các doanh nghiệp game vẫn định hướng phát hành game ở thị trường nước ngoài thì họ sẽ lồng vào đó hình ảnh Chú Sam thay vì Chú Tễu. Do đó, thủ tục phát hành game trong nước càng thuận tiện, thì cơ hội để chúng ta xuất khẩu giá trị văn hóa càng cao.

Quy định quản lý game của Việt Nam chủ yếu được thể hiện trong Nghị định 147. Nổi bật trong đó là cơ chế cấp phép hai tầng. Một tầng là giấy phép cấp cho chủ thể kinh doanh - từng doanh nghiệp. Tầng thứ hai là giấy phép cho sản phẩm - từng tựa game).

Có 10 điều kiện doanh nghiệp phải đáp ứng khi xin cấp phép ở tầng thứ nhất. Các điều kiện này rất chung chung và định tính như phải có khả năng tài chính và nhân sự phù hợp với quy mô hoạt động trong 10 năm tới. Trình bày kế hoạch hoạt động của công ty trong 10 năm đã khó, thuyết phục cơ quan nhà nước rằng số tiền và số người mình có phù hợp với kế hoạch đó còn khó hơn. Rất hiếm quốc gia khác trên thế giới có giấy phép cho chủ thể sản xuất game như vậy.

Đối với tầng giấy phép thứ hai (cho từng tựa game), quy định của Việt Nam cũng vào loại rất khó khăn. Việt Nam không chỉ kiểm duyệt về nội dung game và phân loại độ tuổi (chống nội dung xấu độc, khiêu dâm, bạo lực...) mà còn kiểm soát cả yếu tố bản quyền, phương thức phân phối, phương thức thanh toán.

Hầu hết các nước trên thế giới chỉ tập trung quản lý về kiểm duyệt nội dung và phân loại độ tuổi. Việc này có thể do cơ quan nhà nước làm, do một tổ chức tư nhân được ủy quyền hoặc doanh nghiệp tự làm theo bộ tiêu chí có sẵn. Có lẽ vì những quy định thông thoáng như vậy, nên nhiều doanh nghiệp Việt thích làm game rồi phát hành cho người nước ngoài chơi hơn là cho người Việt chơi.

Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đang sửa đổi Nghị định 147. Một trong những bước tiến về quản lý game là sẽ bãi bỏ tầng giấy phép thứ nhất - giấy phép cho chủ thể. Nhưng tầng thủ tục thứ hai - giấy phép cho sản phẩm - vẫn chưa được đơn giản hóa.

Bước này đúng hướng, nhưng cần đi nhanh hơn nữa, mới hy vọng đảo ngược nghịch lý: biến thể chế từ "điểm nghẽn của điểm nghẽn" thành lợi thế cạnh tranh quốc gia.

Nguyễn Minh Đức