Nhật Bản và tư duy 'hậu AI'

Trần Văn Long

Tiến sĩ kỹ thuật

"Ngày trước, nhắc đến Nhật Bản là nhắc đến Sony, Toyota, Honda, Canon… Nhưng bây giờ, khi AI đang làm thay đổi cả thế giới, Nhật Bản sẽ định vị mình ở đâu?".

Một người bạn hỏi tôi trong buổi gặp mặt cựu lưu học sinh Nhật Bản cách đây vài ngày, nhân dịp một người bạn chung từ Mỹ trở về Việt Nam.

Cả bàn ăn trở nên rộn ràng hơn, mỗi người một suy nghĩ, một cách nhìn, một quan điểm. Tôi không trả lời ngay. Bởi câu trả lời tôi muốn nói không nằm ở ChatGPT, Gemini hay bất kỳ mô hình AI nào. Nó bắt đầu từ hai người thầy của tôi.

Thầy hướng dẫn của tôi khi tôi làm nghiên cứu sinh tại Nhật Bản năm nay đã 78 tuổi. Ở tuổi mà nhiều người đã nghỉ ngơi bên con cháu, ông vẫn đều đặn đến phòng thí nghiệm gần như mỗi ngày.

Nhóm nghiên cứu của ông đang theo đuổi một đề tài tưởng như rất xa với AI: thu hồi phốt pho từ chất thải làm nguyên liệu cho sản xuất phốt pho vàng (P₄).

Đó là một loại vật liệu mà phần lớn mọi người chưa từng nghe đến. Nhưng nếu thiếu nó, sẽ không có nhiều sản phẩm công nghệ mà chúng ta đang sử dụng hằng ngày. Phốt pho vàng là nguyên liệu quan trọng trong sản xuất chất bán dẫn, chip điện tử, hóa dược và nhiều vật liệu công nghệ cao. Trong khi đó, nguồn cung trên thế giới không nhiều và ngày càng chịu áp lực khi ngành bán dẫn phát triển mạnh để phục vụ nhu cầu rất lớn từ AI.

Điều khiến tôi suy nghĩ không phải là đề tài nghiên cứu ấy mà là câu hỏi phía sau nó. Các nhà khoa học Nhật Bản không chờ đến khi tài nguyên cạn kiệt mới đi tìm giải pháp. Họ bắt đầu nghiên cứu từ khi cuộc khủng hoảng còn chưa xảy ra.

Một lần khác, tôi hỏi một giáo sư đầu ngành về vật liệu: "Hiện nay các nhà khoa học Nhật Bản còn nghiên cứu nhiều về công nghệ chế biến đất hiếm không?".

Ông mỉm cười.

"Công nghệ chế biến đất hiếm về cơ bản đã được xác lập. Các nhà máy vận hành rất tốt".

Rồi ông nói thêm một câu:

"Điều chúng tôi quan tâm bây giờ là làm thế nào để tạo ra những vật liệu mới thay thế để không còn cần đến đất hiếm nữa".

Tôi chợt hiểu.

Trong khi nhiều nơi vẫn tìm cách khai thác tài nguyên hiệu quả hơn, họ đã bắt đầu nghĩ đến một tương lai không còn phụ thuộc vào chính loại tài nguyên ấy.

Đó không chỉ là nghiên cứu, đó là một cách tư duy.

Ít ngày sau cuộc gặp ấy, tôi đọc lại Kế hoạch Cơ bản lần thứ 7 về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo mà Nội các Nhật Bản thông qua ngày 27/3/2026. Tôi bỗng thấy những câu chuyện của hai người thầy không còn là những câu chuyện riêng lẻ.

Trong giai đoạn 2026-2030, Nhật Bản dự kiến đầu tư khoảng 60 nghìn tỷ yên từ ngân sách nhà nước và huy động khoảng 180 nghìn tỷ yên từ cả khu vực công và tư cho nghiên cứu và phát triển.

Kế hoạch xác định rất rõ AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học và nhiều lĩnh vực chiến lược khác sẽ là những động lực quan trọng của nền kinh tế trong tương lai. Nhưng điều khiến tôi ấn tượng hơn cả không phải là những công nghệ được ưu tiên, mà là mục tiêu phía sau.

Nhật Bản muốn phục hồi năng lực nghiên cứu của quốc gia. Muốn xây dựng Nhật Bản thành một "New Technology Nation" (新技術立国) - một quốc gia phát triển dựa trên nền tảng các công nghệ mới. Muốn đưa khoa học và công nghệ trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng kinh tế. Muốn đào tạo thêm nhiều tiến sĩ, thu hút các nhà khoa học giỏi trên thế giới và phát triển các startup DeepTech.

Nói cách khác, họ không chỉ đầu tư để tạo ra một công nghệ mới. Họ đầu tư để duy trì khả năng liên tục tạo ra công nghệ mới.

Có lẽ đó cũng là câu trả lời cho câu hỏi hôm gặp mặt.

Nhật Bản không đứng ngoài cuộc đua AI. Ngược lại, họ đang đầu tư rất mạnh cho AI.

Nhưng họ hiểu rằng AI rồi cũng sẽ trở thành một phần của quá khứ, giống như tivi, máy ảnh hay điện thoại di động - từng là biểu tượng của Nhật Bản.

Điều quyết định vị thế của một quốc gia không phải là dẫn đầu trong một công nghệ cụ thể mà là luôn có đủ năng lực để tạo ra thế hệ công nghệ tiếp theo.

Có thể hôm nay là AI.
Ngày mai là vật liệu mới.
Ngày kia là năng lượng.
Hay một công nghệ mà đến lúc này chúng ta còn chưa biết tên.

Đó là lý do người giáo sư 78 tuổi vẫn miệt mài nghiên cứu phốt pho vàng.

Đó là lý do các nhà khoa học vật liệu đã nghĩ đến việc thay thế đất hiếm trước khi thế giới thực sự thiếu đất hiếm.

Một quốc gia không trở thành cường quốc khoa học vì luôn có công nghệ tiên tiến nhất, họ trở thành cường quốc vì luôn chuẩn bị từ rất sớm cho những câu hỏi của tương lai.

Có lẽ, điều đáng học nhất từ Nhật Bản không phải là họ đang nghiên cứu công nghệ gì, mà là cách họ luôn chuẩn bị cho tương lai, ngay từ khi tương lai còn chưa đến.

Trần Văn Long