40 tuổi 'đã toan về già'

Đỗ Chí Nghĩa

Nhà báo, Đại biểu Quốc hội

10 năm trước, tôi gặp người đứng đầu cơ quan thuế của một quận trung tâm ở Tokyo. Lúc bấy giờ, ông đang nóng lòng mong hoàn thành thật tốt hai năm cuối cùng của sự nghiệp để được nghỉ hưu.

- "Công việc áp lực đến thế ạ?", tôi hỏi.

- Không. Khi nghỉ hưu, tôi sẽ làm việc còn nhiều hơn bây giờ và thu nhập cũng sẽ cao hơn.

Hóa ra, ông dự định trở thành chuyên gia tư vấn thuế sau khi thôi làm công chức. Muốn được cấp chứng chỉ hành nghề, điều kiện đầu tiên là suốt thời gian công tác không có bất cứ sai phạm nào. Ở Nhật Bản, cơ quan thuế có quyền hạn rất lớn, vì vậy uy tín nghề nghiệp là tài sản quý nhất của mỗi cán bộ.

Ông kể, nhiều năm liền cơ quan ông không có ai bị kỷ luật. Chủ yếu bởi mọi người đều hiểu rằng danh dự hôm nay chính là vốn liếng cho ngày mai. Nghỉ hưu không phải là điểm kết thúc mà là sự khởi đầu của một giai đoạn cống hiến khác.

Ở Nhật Bản, tuổi nghỉ hưu phổ biến là 60, trong khi tuổi hưởng lương hưu đầy đủ thường từ 65. Khoảng trống năm năm ấy khiến nhiều người tiếp tục lao động. Người ở lại làm việc theo hợp đồng, người chuyển sang tư vấn, giảng dạy hoặc khởi nghiệp bằng chính kinh nghiệm tích lũy trong nhiều thập niên. Muốn được xã hội tiếp tục sử dụng, họ phải chứng minh năng lực và sự liêm chính trong suốt quá trình công tác.

Có lẽ vì thế mà ở Nhật Bản, tôi gặp rất nhiều người cao tuổi làm việc đầy trách nhiệm. Họ làm việc vì coi lao động là một phần của cuộc sống, chứ không chỉ là cách để kiếm sống.

Câu chuyện ấy trở lại khi tôi đọc đề xuất của Bộ Y tế về việc trang bị kiến thức chuẩn bị tuổi già cho người từ 40 tuổi trở lên. Theo dự thảo, người dân sẽ được trang bị kiến thức về lối sống lành mạnh, rèn luyện sức khỏe, kỹ năng chăm sóc người cao tuổi tại nhà, đồng thời được định hướng chuẩn bị về tài chính và việc làm để chủ động bước vào tuổi già.

Đó là một đề xuất đáng ghi nhận. Nhưng ý nghĩa của nó không chỉ nằm ở việc chăm sóc người cao tuổi, mà còn gợi mở một cách nhìn mới: chuẩn bị cho tuổi già phải bắt đầu từ khi còn khỏe, còn trong độ tuổi lao động.

Một khảo sát (do GS Giang Thanh Long và các cộng sự thực hiện) với hơn 2.000 người trong độ tuổi 30-44 cho thấy gần hai phần ba mong muốn sống độc lập khi về già nhưng chỉ khoảng một phần tư đã có kế hoạch chuẩn bị. Phần lớn chỉ bắt đầu nghĩ đến sức khỏe và tài chính khi bước sang tuổi 40 hoặc 50; chỉ khoảng 15-16% cho rằng cần chuẩn bị từ tuổi 30.

Điều đáng suy nghĩ là quá trình già hóa dân số của Việt Nam lại đang diễn ra nhanh hơn dự báo. Hiện cả nước có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên; đến năm 2034, số người cao tuổi được dự báo vượt số trẻ em. Điều đó không chỉ tạo sức ép lên hệ thống an sinh xã hội mà còn đặt ra một câu hỏi lớn hơn: chúng ta sẽ nhìn người cao tuổi như một gánh nặng hay như một nguồn lực phát triển? Đó mới là vấn đề cốt lõi.

Chỉ chuẩn bị cho tuổi già bằng việc tích lũy tài chính, tập thể dục hay phòng chống bệnh tật là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là chuẩn bị để khi tuổi cao, con người vẫn còn năng lực lao động, còn khát vọng cống hiến và vẫn được xã hội cần đến. Nói cách khác, chuẩn bị cho tuổi già không phải là chuẩn bị để nghỉ làm, mà là chuẩn bị để tiếp tục làm việc theo một cách phù hợp hơn.

Thực tế, không ít người coi nghỉ hưu là dấu chấm hết của trách nhiệm nghề nghiệp. Có người mới ngoài năm mươi đã làm việc cầm chừng, chỉ mong đến ngày nghỉ hưu; cơ quan cũng ngại giao việc vì tâm lý "sắp nghỉ". Đó là một sự lãng phí nguồn lực.

Trong khi đó, mốc nghỉ hưu có thể là khởi đầu của một chặng đường mới, với mục tiêu tạo ra giá trị tăng thêm cho cuộc sống bản thân và đóng góp kinh nghiệm, sức lao động cho xã hội.

Khoa học cũng chỉ ra rằng, lao động phù hợp giúp duy trì sức khỏe thể chất, tinh thần và khả năng nhận thức. Một người có mục tiêu sống và còn được xã hội cần đến thường sống khỏe hơn, hạnh phúc hơn và độc lập hơn. Làm việc, nếu phù hợp với tuổi tác và sức khỏe, không phải là sự tiêu hao mà chính là một hình thức dưỡng sinh.

Bởi vậy, chuẩn bị cho tuổi già không thể chỉ là câu chuyện của ngành y tế. Đó phải là một chiến lược phát triển quốc gia. Từ quy hoạch đô thị, giao thông công cộng, chính sách việc làm, bảo hiểm xã hội đến đào tạo lại kỹ năng đều cần được thiết kế theo hướng khuyến khích già hóa chủ động. Quan trọng hơn, phải hình thành một thị trường lao động biết trân trọng kinh nghiệm, coi tri thức và bản lĩnh của người cao tuổi là một dạng vốn xã hội quý giá.

Ở Việt Nam, nhiều người chỉ bắt đầu nghĩ đến việc tập luyện khi đã nghỉ hưu; nhiều doanh nghiệp cũng mặc nhiên coi tuổi tác là rào cản thay vì kinh nghiệm là lợi thế. Nếu không thay đổi nhận thức ấy, chúng ta sẽ rất khó biến già hóa dân số thành cơ hội phát triển.

Già hóa dân số là xu thế không thể đảo ngược. Nhưng thách thức lớn nhất không nằm ở số người cao tuổi tăng lên, mà ở nguy cơ hình thành một xã hội với đông đảo người già bị động.

Đỗ Chí Nghĩa