Được xem, không được nói

Trịnh Việt Dũng

Tiến sĩ

Nhiều năm trước, tôi dự một hội thảo về thiết kế trải nghiệm. Diễn giả chiếu hai tấm ảnh sân chơi.

Tấm thứ nhất là một sân chơi mới xây: sàn lót cao su, góc nào cũng bo tròn, từng thiết bị đều đã qua nhiều vòng thẩm định. Ông lưu ý một chi tiết: hình hài của những sân chơi này không do nhà giáo dục quyết định, mà do các luật sư, những người được giao nhiệm vụ bảo đảm không ai bị kiện.

Tấm thứ hai là một sân chơi kiểu cũ, trống trải, nơi trẻ con có thể leo trèo, ngã, trầy đầu gối và khóc.

Rồi ông hỏi cả hội trường: sân chơi nào giúp trẻ phát triển tốt hơn?

Câu trả lời của ông là sân thứ hai. Những cú ngã vừa sức dạy đứa trẻ ước lượng độ cao, mặt đất và sức mình. Sân chơi không còn chỗ để ngã thì cũng không có gì nhiều để học.

Nhiều năm sau, tôi mới ngẫm ra tầng nghĩa khác: sân chơi thứ nhất không hẳn được tạo ra cho sự an toàn của đứa trẻ, mà cho sự an toàn của người thiết kế, những người sợ phải chịu trách nhiệm khi trẻ ngã.

Tôi nhớ lại hội thảo ấy khi đọc tin về dự thảo sửa đổi Nghị định 147. Dự thảo đề xuất không cho phép trẻ dưới 16 tuổi tự mở tài khoản mạng xã hội; cha mẹ mở thay, quản lý nội dung và giờ giấc. Và điểm đáng chú ý nhất: tài khoản của trẻ chỉ được xem; không đăng bài, không bình luận, không chia sẻ, không cả bấm thích.

Nói theo ngôn ngữ sân chơi: chúng ta không đuổi trẻ về nhà. Chúng ta bọc cao su toàn bộ không gian mạng của trẻ, bằng cách gỡ đi mọi bề mặt mà một rắc rối có thể bám vào. Trẻ không phát biểu thì không có phát biểu nào của trẻ phải xử lý, không phụ huynh nào bị gọi tên, nền tảng cũng bớt đi một loại nội dung phải giải trình.

Gần 20 năm nghiên cứu và giảng dạy marketing khiến tôi đặc biệt lưu ý đến phần rủi ro ít được nói tới: nền kinh tế của sự chú ý (attention economy). Mạng xã hội phát triển dựa trên thời gian và sự chú ý của người dùng, và một đứa trẻ chỉ ngồi xem vẫn là khách hàng lý tưởng. Nội dung thương mại vẫn có thể xuất hiện, và mô hình kinh doanh của nền tảng vẫn có động lực giữ trẻ ở lại càng lâu càng tốt. Công bằng mà nói, dự thảo có tính đến điều này khi yêu cầu nền tảng đặt quyền riêng tư ở mức cao nhất, phân phối nội dung theo độ tuổi và ngăn chặn nội dung độc hại. Thứ nó gỡ bỏ là rủi ro của việc nói, phần mà nếu có chuyện, sẽ có người phải đứng ra.

Nỗi sợ phải đứng ra ấy không phải vô cớ. Dù quy định hiện hành đã yêu cầu tài khoản của trẻ dưới 16 tuổi gắn với cha mẹ hoặc người giám hộ, thực tế việc khai sai tuổi, mượn tài khoản người lớn vẫn khiến trách nhiệm khó xác định. Cấm hẳn là cách chắc chắn nhất để đóng khoảng trống. Nhưng khi ấy, bài toán được giải bằng cách xóa đề bài.

Chính cơ chế cha mẹ đứng tên lại đặt sẵn nền móng cho một lời giải khác. Một khi mỗi tài khoản trẻ em được gắn với một người lớn cụ thể, nhà làm luật có thể thiết kế cơ chế giám sát và trách nhiệm phù hợp, thay vì chỉ còn hai lựa chọn là thả nổi hoặc cấm tuyệt đối. Bộ luật Dân sự thừa nhận một nguyên tắc gần gũi: trong nhiều trường hợp, cha mẹ phải bồi thường khi con chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại. Đứa trẻ đá bóng vỡ kính nhà hàng xóm, người sang gõ cửa xin lỗi và đền tiền là bố mẹ.

Sân chơi cũ trong tấm ảnh thứ hai vận hành được chính là nhờ cấu trúc ấy, chứ không phải nhờ sự liều lĩnh. Cú ngã xảy ra ở độ cao vừa sức. Người lớn đứng đủ gần để đỡ. Cái kính vỡ có người đền. Rủi ro được đặt trong một khuôn khổ mà ai chịu gì đều rõ ràng. Đứa trẻ nhờ vậy học được cách lượng sức, và hiểu rằng hành động của mình có người phải gánh, nên phải cân nhắc.

Điều đáng tiếc nằm ở chỗ này: quy định đã làm được phần khó nhất, bảo đảm sau mỗi tài khoản trẻ em có một người lớn cụ thể. Có nền móng ấy rồi, đáng lẽ có thể xây tiếp cơ chế cho trẻ tham gia dưới sự giám sát. Dự thảo lại dừng ở việc cho trẻ ngồi xem.

Tại hội nghị góp ý ở Hà Nội, đại diện Meta còn nêu một hệ quả kỹ thuật: tín hiệu hoạt động và hành vi là một trong những cơ sở để công nghệ ước đoán tuổi người dùng. Nếu tài khoản trẻ em hoàn toàn không tương tác, việc thiếu dữ liệu hành vi có thể làm giảm hiệu quả nhận diện trẻ em. Và những đứa trẻ vẫn muốn được tham gia có sẵn đường vòng: khai thêm vài tuổi, mở tài khoản người lớn. Từ giây phút đó, em rời khỏi sân chơi có người trông, bước vào không gian của người lớn, nơi nền tảng không còn nhận ra em để áp dụng những lớp bảo vệ dành riêng cho lứa tuổi. Sân chơi an toàn nhất khu phố bỏ trống, lũ trẻ rủ nhau trèo vào công trường bên cạnh.

Và có một điều nhỏ, nhưng tôi cứ nghĩ mãi. Những đứa trẻ chỉ đứng xem sẽ lớn lên mà chưa từng được tập cách lên tiếng, sáng tạo, thử và sai trong một không gian có người lớn đứng gần. Mười năm nữa, khi cần kể câu chuyện của mình hoặc làm ra một sản phẩm cho thế giới số, các em sẽ bắt đầu từ đâu?

Vậy nên thay vì hỏi làm sao để không có chuyện gì xảy ra, có lẽ nên hỏi như người thiết kế sân chơi tử tế: làm sao để những chuyện xảy ra đều vừa sức và có người chịu trách nhiệm.

Câu trả lời không cần gì mới, thậm chí có thể giữ nguyên phần lõi của dự thảo: cha mẹ vẫn đứng tên và giám sát tài khoản. Thay vì chỉ được xem, trẻ được tương tác trong phạm vi hẹp. Tài khoản mặc định ở chế độ riêng tư cao nhất. Trẻ chỉ bình luận, trò chuyện trong nhóm bạn bè mà cha mẹ đã duyệt, thay vì với cả thế giới. Ẩn số lượt thích, lượt xem trên tài khoản trẻ em, để các em khỏi bị cuốn vào cuộc đua xem ai được chú ý nhiều hơn. Và trao cho cha mẹ công cụ theo dõi thực sự dùng được, vì lúc này họ thật sự là người giám sát, chứ không chỉ là người đứng tên. Bậc cuối cùng nằm ngoài mọi nghị định: dạy kỹ năng sống trên mạng ngay trong trường học, như một môn an toàn cơ bản, dạy trước khi cần, tập dưới sự trông chừng của người lớn.

Còn một tiếng nói nữa xứng đáng có mặt trong giai đoạn góp ý này: chính các em. Luật Trẻ em ghi nhận quyền của trẻ được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về những vấn đề liên quan đến mình. Hỏi một học sinh 14 tuổi nghĩ gì về chiếc tài khoản chỉ-được-xem, có khi ta nghe được điều mà không hội nghị nào của người lớn nói ra được.

Tín hiệu tích cực là sau hội nghị góp ý, chính cơ quan chủ trì cũng đã gợi mở cách tiếp cận bảo vệ theo độ tuổi, thay vì hạn chế quá mức quyền tiếp cận mạng xã hội của trẻ.

Một sân chơi tốt chưa bao giờ hứa hẹn không có cú ngã nào. Nó chỉ cần bảo đảm cú ngã vừa sức, và luôn có một người lớn ở gần, sẵn sàng đứng ra. Sân chơi trên mạng của con em chúng ta xứng đáng được thiết kế theo đúng đề bài ấy.

Trịnh Việt Dũng