Mỹ và Iran cuối tuần trước tuyên bố đạt thỏa thuận sơ bộ hướng đến chấm dứt cuộc xung đột bùng phát từ cuối tháng 2. Hai bên dự kiến tiến hành lễ ký chính thức vào ngày 19/6 tại Geneva, Thụy Sĩ.

Diễn biến mang lại nhiều hy vọng cho khu vực Trung Đông và thế giới, nhưng với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, động thái này lại đẩy ông vào thế tiến thoái lưỡng nan. Thỏa thuận sẽ khiến nỗ lực "gây sức ép tối đa" với Iran mà chính quyền Thủ tướng Netanyahu theo đuổi nhiều tháng qua trở nên dang dở, nhưng ông không còn cách nào khác ngoài chấp nhận trước áp lực từ Mỹ.

"Nếu thỏa thuận được ký và thực thi, Israel sẽ phải thích nghi với một thực tế chiến lược mới mà họ không thể kiểm soát nhiều yếu tố. Trong khi đó, hầu hết công cụ từng giúp nước này tác động đến chính sách của Mỹ đã không còn hiệu quả", Danny Citrinowicz, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel (INSS), viết trên tờ Israel Hayom.

Israel và Iran từ lâu coi nhau là kẻ thù "không đội trời chung" ở Trung Đông. Trong khi Tehran nhiều lần kêu gọi "xóa sổ Tel Aviv khỏi bản đồ", Israel cho rằng chương trình hạt nhân của Iran là mối đe dọa mang tính sống còn và quyết tâm ngăn đối thủ sở hữu vũ khí nguyên tử.

Iran còn hậu thuẫn nhiều nhóm dân quân, hình thành "Trục Kháng chiến" để chống lại ảnh hưởng của Israel tại khu vực. Do đó, đối phó Iran luôn là ưu tiên hàng đầu trong chiến lược an ninh của Thủ tướng Netanyahu.

Khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công Iran hồi cuối tháng 2, giới lãnh đạo Israel kỳ vọng đây sẽ là cơ hội "nghìn năm có một" để làm suy yếu đáng kể đối thủ chiến lược này, trong đó có mục tiêu thay đổi chế độ ở Tehran. Tuy nhiên, Washington và Tehran giờ lại đạt thỏa thuận khi phần lớn mục tiêu cốt lõi mà Tel Aviv đề ra vẫn chưa được giải quyết.

Thỏa thuận hiện chủ yếu tập trung vào duy trì lệnh ngừng bắn, khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz và tạo khuôn khổ cho các cuộc đàm phán tiếp theo, gác lại vấn đề gai góc hơn liên quan đến chương trình hạt nhân, tên lửa của Iran hay các nhóm trong Trục Kháng chiến.

Việc Mỹ chấp thuận đàm phán và đạt thỏa thuận với chính quyền hiện nay tại Iran được coi là một "gáo nước lạnh" dội vào kỳ vọng của Israel rằng sức ép quân sự có thể tạo ra thay đổi sâu rộng hơn với nền chính trị Iran.

Michael Oren, cựu đại sứ Israel tại Mỹ, cho rằng thỏa thuận hiện nay có thể giúp Iran phục hồi năng lực trong tương lai, thay vì bị suy yếu như mục tiêu của Israel. "Nếu Iran được nới lỏng lệnh trừng phạt và tiếp cận hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa, họ sẽ tái thiết sức mạnh quân sự và gây dựng lại các lực lượng đồng minh của mình", ông Oren nói với WSJ.

Kịch bản này khiến Thủ tướng Netanyahu lâm vào tình thế khó xử, trong bối cảnh ông ngày 15/6 tuyên bố sẽ tiếp tục chạy đua trong cuộc bầu cử vào tháng 10.

Chấp nhận thỏa thuận đồng nghĩa ông phải giải thích với cử tri vì sao cuộc chiến kết thúc, dù nhiều mục tiêu mà chính phủ từng đề ra vẫn chưa đạt được. Ông Netanyahu hiện rất cần duy trì sự ủng hộ từ cử tri, bởi bản thân ông đang vướng vào bê bối tham nhũng và thường xuyên bị phe đối lập công kích.

"Iran mạnh lên còn Israel yếu đi. Đó là trách nhiệm chiến lược của Thủ tướng Netanyahu. Ông ấy đã thất bại", cựu thủ tướng Israel Ehud Barak nói.

Nhưng phản đối thỏa thuận cũng không phải lựa chọn dễ dàng hơn đối với Thủ tướng Netanyahu, ngay cả khi ông và Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần bất đồng về cách chiến sự Iran kết thúc. Nhà Trắng ngày càng ưu tiên mục tiêu chấm dứt xung đột, còn Israel vẫn muốn duy trì áp lực đối với Iran và các lực lượng đồng minh của nước này.

Sự khác biệt đó bộc lộ rõ sau cuộc không kích của Israel cuối tuần trước vào phía nam thủ đô Beirut, Lebanon, khu vực được coi là thành trì của Hezbollah, một thành viên "Trục Kháng chiến".

Vụ tấn công khiến tiến trình đàm phán đứng trước nguy cơ đổ vỡ, do Iran yêu cầu mọi thỏa thuận với Mỹ phải bao gồm ngừng bắn trên khắp các mặt trận. Tổng thống Trump sau đó bày tỏ tức giận với Thủ tướng Netanyahu, công khai chỉ trích hành động của Israel và yêu cầu nước này chấm dứt các hoạt động quân sự tại Lebanon.

Đây là diễn biến đáng chú ý bởi ông Netanyahu từ lâu luôn nỗ lực xây dựng quan hệ đặc biệt với ông Trump. Sau khi Mỹ - Iran công bố thỏa thuận sơ bộ, ông Netanyahu mất gần một ngày mới lên tiếng và tìm cách giảm nhẹ những đồn đoán về bất đồng với Tổng thống Trump.

"Nhiều lần chúng tôi chung quan điểm và cũng có những trường hợp chúng tôi ít đồng quan điểm hơn. Tôi chịu trách nhiệm về các lợi ích an ninh của Israel. Tôi bảo vệ những lợi ích đó", ông Netanyahu nói.

Dù vậy, Thủ tướng Netanyahu cũng bác bỏ cách hiểu rằng Israel phải chấm dứt mọi hoạt động quân sự chống Iran hoặc Hezbollah theo thỏa thuận mới. Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz cũng khẳng định quân đội nước này sẽ tiếp tục duy trì vùng đệm an ninh ở miền nam Lebanon và sẵn sàng hành động nếu thấy Iran tiến gần tới việc sở hữu vũ khí hạt nhân.

"Phía Israel hiện đứng trước lựa chọn không dễ dàng. Họ phải cân nhắc giữa việc làm mất lòng Mỹ, đặc biệt là Tổng thống Trump, để theo đuổi mục tiêu an ninh hoặc chấp nhận rằng tiếp tục sát cánh cùng Washington hơn là hành động đơn độc", Alex Vatanka, chuyên gia thuộc Viện Trung Đông tại Mỹ, nói với AFR.

Theo ông Citrinowicz, thế khó của Thủ tướng Netanyahu còn nằm ở chỗ Israel không còn nhiều công cụ để gây ảnh hưởng tới Nhà Trắng như trước đây.

Chuyên gia này cho rằng khả năng Israel vận động quốc hội hoặc dư luận Mỹ nhằm gây sức ép lên Nhà Trắng đã suy giảm đáng kể, do ông Trump ngày càng siết kiểm soát với đảng Cộng hòa. Việc ông Trump chọn đạt thỏa thuận với Iran bất chấp những lo ngại từ Israel cho thấy sức ảnh hưởng của Tel Aviv với Washington đã bị hạn chế đáng kể.

"Tổng thống Trump sẽ làm điều gì ông ấy cảm thấy là tốt, bất kể điều đó tốt hay không tốt cho Israel", Michael Herzog, cựu đại sứ Israel tại Mỹ, nói với Army Radio.

Cố vấn chính trị Nadav Strauchler, người từng làm việc cho Thủ tướng Netanyahu, mô tả tình hình hiện nay là "thời điểm thử thách", nhưng chưa phải là điểm đổ vỡ trong quan hệ giữa lãnh đạo Mỹ - Israel. Ông lưu ý hai bên hoàn toàn có thể hàn gắn, bởi còn 4 tháng mới đến thời điểm bầu cử.

"Tổng thống Trump từng nổi giận với Thủ tướng Netanyahu và nhiều lãnh đạo khác, nhưng mọi chuyện lại trở về đúng vị trí của nó", ông Strauchler nói với CNN. "Vẫn còn 60 ngày để tác động tới thỏa thuận cuối cùng. Chừng nào đèn vẫn sáng và cửa còn mở, ông Netanyahu sẽ tìm mọi cách để bước vào".

Như Tâm (Theo BBC, AFR, WSJ, CNN)