PGS.TS Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI), nhận định Việt Nam đang bước vào giai đoạn triển khai hạ tầng giao thông, năng lượng, công nghiệp chế biến chế tạo với tổng nhu cầu đầu tư đến năm 2045 ước tính lên tới 1.000 tỷ USD.

Trong số đó, đường sắt tốc độ cao được xem là một trong những dự án có sức lan tỏa lớn nhất đối với công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo. Dự án còn tạo ra nhu cầu rất lớn đối với thép chất lượng cao, kết cấu thép đặc chủng, đầu máy, toa xe, hệ thống tín hiệu, thiết bị điện khí hóa, hệ thống điều khiển tự động và hàng loạt sản phẩm cơ khí công nghệ cao khác.

Trong tham luận tham gia hội thảo "Công nghiệp vật liệu và Công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới" do Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường của Quốc hội tổ chức sáng 15/6, PGS. TS Nguyễn Chỉ Sáng chỉ ra thực tế nhiều năm qua, ngành cơ khí Việt Nam vẫn chủ yếu hoạt động ở các khâu gia công và lắp ráp. Năng lực thiết kế tổng thể, thiết kế hệ thống, làm chủ công nghệ lõi và chế tạo thiết bị công nghệ cao còn hạn chế.

Điều này dẫn tới thực trạng nhiều dự án công nghiệp quy mô lớn vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhà thầu nước ngoài. Khi không làm chủ được vật liệu và công nghệ chế tạo, doanh nghiệp trong nước khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị, tỷ lệ nội địa hóa thấp và giá trị gia tăng phần lớn nằm ngoài nền kinh tế.

Nếu tiếp tục phụ thuộc vào nhập khẩu vật liệu và thiết bị, Việt Nam sẽ phải đối mặt với nhiều rủi ro như tăng chi phí đầu tư, phụ thuộc vào tiến độ cung ứng từ bên ngoài và giảm khả năng chủ động trong vận hành, bảo trì, nâng cấp hệ thống sau này. Nhà nước không tự chủ được trong đầu tư, xây dựng và còn chịu giá thành đắt nhiều lần khi khai thác, vận hành.

"Phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí trong nước phải được xem là điều kiện tiên quyết để làm chủ các dự án hạ tầng chiến lược", ông Sáng khẳng định.

Tham luận của Tập đoàn Hòa Phát cũng chỉ ra thực tế dù Việt Nam đã hình thành ngành thép quy mô lớn, phần lớn sản lượng vẫn tập trung ở thép xây dựng và các sản phẩm phổ thông. Trong khi đó, các loại thép có yêu cầu kỹ thuật cao phục vụ công nghiệp chế tạo, đặc biệt là thép ray đường sắt tốc độ cao, vẫn chưa được sản xuất ở quy mô tương xứng.

Ray đường sắt tốc độ cao không chỉ là sản phẩm thép thông thường mà thuộc nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược, đòi hỏi tiêu chuẩn kỹ thuật rất cao về độ bền, khả năng chịu tải, khả năng chống mài mòn và tuổi thọ vận hành. Việc làm chủ công nghệ sản xuất thép ray không chỉ có ý nghĩa đối với riêng ngành đường sắt mà còn phản ánh trình độ phát triển của toàn bộ ngành luyện kim và cơ khí chế tạo.

Phải có doanh nghiệp đầu tàu trong lĩnh vực đường sắt

Để giải bài toán nêu trên, PGS.TS Nguyễn Chỉ Sáng cho rằng phát triển công nghiệp cơ khí và vật liệu không chỉ giúp giảm giá thành đầu tư mà còn tạo nền tảng để nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, phát triển doanh nghiệp công nghiệp đầu tàu và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nếu tận dụng tốt cơ hội từ các dự án đường sắt, doanh nghiệp Việt Nam có thể phát triển năng lực trong nhiều lĩnh vực từ sản xuất thép chất lượng cao, chế tạo kết cấu thép, thiết bị điện, thiết bị điều khiển cho tới các sản phẩm cơ khí chính xác. Đây cũng là cơ sở để hình thành hệ sinh thái công nghiệp mới thay vì chỉ dừng ở vai trò nhà thầu phụ hoặc đơn vị gia công đơn giản.

Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường cũng nhìn nhận cần coi các dự án trọng điểm quốc gia như đường sắt tốc độ cao là động lực thúc đẩy phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí trong nước. Thông qua các dự án này, Việt Nam có thể từng bước nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, năng lực thiết kế, năng lực chế tạo và làm chủ công nghệ.

Tại hội thảo, các đại biểu đều thống nhất Quốc hội, Chính phủ cần nghiên cứu xây dựng cơ chế đặc thù đối với các sản phẩm cơ khí trọng điểm và dự án vật liệu chiến lược phục vụ các công trình quốc gia.

Trong đó, các chuyên gia nhìn nhận cần chính sách thúc đẩy sử dụng vật liệu và thiết bị sản xuất trong nước trong các dự án đầu tư công và công trình trọng điểm quốc gia. Đây được xem là giải pháp quan trọng để tạo thị trường đủ lớn cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất.

Bên cạnh đó, các đại biểu cũng kiến nghị hình thành doanh nghiệp đầu đàn trong lĩnh vực luyện kim, vật liệu chiến lược, cơ khí chính xác và thiết bị đường sắt tốc độ cao. Những doanh nghiệp này cần được tạo điều kiện đầu tư cho nghiên cứu phát triển, đổi mới công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

PGS. TS Nguyễn Chỉ Sáng đồng thời đề xuất thúc đẩy các cụm liên kết ngành giữa doanh nghiệp vật liệu, cơ khí và công nghệ. Chỉ khi hình thành được hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh, Việt Nam mới có thể giảm chi phí đầu tư, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và xây dựng được các chuỗi cung ứng nội địa đủ sức cạnh tranh.

Nếu làm được điều đó, đường sắt sẽ trở thành động lực thúc đẩy ngành luyện kim, cơ khí chế tạo, công nghiệp hỗ trợ và công nghệ cao cùng phát triển. Ngược lại, nếu phần lớn thị trường vật liệu và thiết bị tiếp tục thuộc về các nhà thầu nước ngoài, cơ hội hình thành ngành công nghiệp đường sắt tự chủ có thể sẽ tiếp tục bị bỏ lỡ trong nhiều thập niên tới.

Sơn Hà