Natalie Magosha, 37 tuổi, lớn lên trong một gia đình nghèo ở Zimbabwe. Để cô vào đại học, người thân và hàng xóm đã góp tiền đóng học phí.

Nhận tháng lương đầu tiên, Natalie dùng toàn bộ để nộp tiền học cho các em và mua thực phẩm gửi về quê. Cô coi việc hỗ trợ gia đình là điều hiển nhiên và niềm tự hào. Tuy nhiên, tài khoản của cô thường trống rỗng sau vài ngày nhận lương. Có thời điểm, Natalie phải đi vay để gửi tiền về nhà.

Khác với những đồng nghiệp có thể tiết kiệm và đầu tư, Natalie cho hay cô phải cân đối giữa tương lai của bản thân và trách nhiệm với gia đình.

Tại châu Phi, mức lương của một người đi làm thường là nguồn sống cho cả đại gia đình. Sợi dây gắn kết này tạo nên khái niệm "thuế đen" (black tax), bắt nguồn từ tinh thần Ubuntu (Tôi tồn tại vì chúng ta tồn tại) - đề cao tính cộng đồng. Theo tổ chức Pietermaritzburg Economic Justice & Dignity (PMBEJD), tại Nam Phi - nơi tỷ lệ thất nghiệp vượt 42%, mỗi người đi làm phải chu cấp cho gần bốn người khác. Tại Lagos, Nigeria, người dân dùng trung bình 20% lương hàng tháng để hỗ trợ họ hàng.

Áp lực tài chính này kéo dài ngay cả khi họ di cư đến các nước phát triển. Theo Ngân hàng Thế giới, mỗi năm có hàng tỷ USD kiều hối được chuyển từ Anh về các nước đang phát triển. Trong đó, lượng tiền gửi về Nigeria đạt hơn 1,2 tỷ USD. Nhiều người nhập cư phải hoãn kế hoạch mua nhà, sinh con để đảm bảo cuộc sống cho gia đình ở quê.

Ông Gerald Mwandiambira, chuyên gia hoạch định tài chính kiêm Giám đốc Viện Tiết kiệm Nam Phi (SASI), cho biết hậu quả lâu dài của "thuế đen" là sự đứt gãy về tài sản tích lũy của cả một thế hệ.

"Nhiều thanh niên châu Phi bỏ lỡ cơ hội cho tương lai của chính mình do không thể tiết kiệm từ sớm. Họ mất cơ hội sở hữu nhà và không có quỹ hưu trí khi về già. Hậu quả là chính họ lại trở thành gánh nặng tài chính cho con cái, khiến vòng lặp 'thuế đen' không bao giờ chấm dứt", ông nói.

Mpho Hlefana, 37 tuổi, lớn lên ở Soshanguve, Nam Phi. Cha mẹ cô là những người thu nhập thấp vẫn cho con theo học các trường tốt. Dù chế độ phân biệt chủng tộc đã kết thúc từ năm 1994, bất bình đẳng kinh tế tại đây vẫn tồn tại. Năm 2023, thu nhập trung bình của hộ gia đình da trắng vẫn cao gấp 5 lần hộ da đen.

Hiện là trưởng bộ phận marketing tại Johannesburg, Hlefana tiếp tục đặt mục tiêu tích lũy tài sản, chuẩn bị nhà và xe cho hai con. Cô nói các con cần có xuất phát điểm tốt hơn thế hệ trước, giống như kỳ vọng cha mẹ từng đặt lên cô. Tuy nhiên, cô luôn phải duy trì một khoản tiền phòng rủi ro để chi viện cho họ hàng.

Theo Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB), kiều hối toàn lục địa năm 2022 đạt 100 tỷ USD, lớn hơn cả nguồn viện trợ và đầu tư nước ngoài. Nhiều người như Natalie hay Hlefana cho biết họ đang nỗ lực thiết lập ranh giới tài chính, với mục tiêu giúp các thế hệ sau thoát khỏi vòng lặp "thuế đen".

Ngọc Ngân (Theo Guardian)