Việc Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei thiệt mạng sau đòn tập kích từ Mỹ và Israel đã giáng đòn vào Iran, làm rung chuyển Trung Đông và khiến "Trục Kháng chiến" do nước này hậu thuẫn rơi vào tình cảnh mất phương hướng đúng lúc dầu sôi lửa bỏng nhất.

Trục Kháng chiến ra đời vào những năm 1980, sau khi Iran rơi vào thế bị cô lập trong cuộc chiến với Iraq. Kể từ đó, Iran đã tài trợ và trang bị vũ khí cho các lực lượng dân quân ở Lebanon, Yemen, Iraq và Syria cũng như lực lượng Hamas ở Gaza, xây dựng một mặt trận thống nhất để đối đầu với Mỹ và Israel.

Suốt nhiều thập kỷ, mạng lưới các nhóm đồng minh trong khu vực là tuyến phòng thủ tiền tiêu của Iran. Nhưng giờ đây, khi "tổng tư lệnh" đã thiệt mạng và những tuyến tiếp vận huyết mạch bị cắt đứt, liên minh này không còn là một cỗ máy thống nhất mà chỉ giống như "ốc đảo cô lập" giữa vòng vây, theo bình luận viên Mazen Ibrahim từ Al Jazeera.

Trong khi Iran thề trả đũa Mỹ và Israel với "sức mạnh chưa từng thấy", phản ứng từ các lực lượng thuộc "Trục Kháng chiến" của họ tại Lebanon, Yemen và Iraq lại tương đối dè chừng. Theo giới chuyên gia, những mối đe dọa tồn vong có thể đã lấn át cả lòng trung thành lý tưởng đối với lãnh đạo đã khuất.

Tại Lebanon, phản ứng từ Hezbollah, lực lượng lâu nay là nòng cốt trong số các đồng minh khu vực của Iran, đã được tính toán một cách cẩn trọng.

Sau khi Iran xác nhận Lãnh tụ Tối cao Khamenei thiệt mạng trong đòn không kích từ Mỹ và Israel, Hezbollah đã ra tuyên bố lên án cuộc tấn công là "đỉnh điểm của tội ác". Tuy nhiên, ngôn ngữ của họ lần này khá kiềm chế, khác với thường thấy.

"Phân tích ngôn từ trong bản tuyên bố, vị thế phức tạp của Hezbollah sẽ lộ rõ", bình luận viên Ibrahim nhận xét. "Cụm từ 'đối đầu với hành vi hung hăng' mà họ sử dụng cho thấy một tâm thế thận trọng. Họ không trực tiếp đe dọa tấn công Israel hay phát động các chiến dịch trả thù".

Điều này bắt nguồn từ thực tế chiến lược mới. Kể từ khi chính quyền tổng thống Syria Bashar al-Assad sụp đổ vào cuối năm 2024, "hành lang trên bộ" từ Iran để tiếp tế vũ khí, tài chính cho Hezbollah ở Lebanon đã bị cắt đứt.

Ali Akbar Dareini, nhà nghiên cứu tại Tehran, lưu ý điều này đã "chặt đứt kết nối mặt đất giữa Iran với Lebanon", khiến Hezbollah bị cô lập về mặt địa lý.

"Trục Kháng chiến" được xây dựng dựa trên ba trụ cột chính, gồm tư tưởng của Lãnh tụ Tối cao, khả năng điều phối hậu cần của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và khả năng kết nối địa lý thông qua Syria. Giờ đây, tất cả trụ cột đều đã sụp đổ.

"Tổn thất lớn nhất đối với các lợi ích an ninh của Iran chính là việc đứt gãy kết nối mặt đất", Dareini nhận định. Khi ông Khamenei không còn, "sợi dây tinh thần" cũng đã bị chặt đứt.

Khi các lãnh đạo cấp cao IRGC bị hạ sát cùng với Lãnh tụ Khamenei, Hezbollah lúc này rơi vào tình trạng tê liệt, bị kẹt giữa một mặt trận nội địa đang kiệt quệ tại Lebanon và khoảng trống mệnh lệnh từ Tehran.

Hai ngày sau, Hezbollah mới thông báo nhắm mục tiêu vào căn cứ của Israel tại Haifa để trả đũa vụ hạ sát ông Khamenei. Tuy nhiên, đòn tấn công của Hezbollah khá yếu ớt, rời rạc và gần như không gây thiệt hại gì cho Israel.

Quân đội Israel (IDF) lập tức đáp trả bằng các cuộc tấn công vào lực lượng Hezbollah trên khắp Lebanon, trong đó có "các thành viên cấp cao" của nhóm này ở thủ đô Beirut. Theo IDF, chiến dịch nhắm vào trụ sở và hạ tầng của Hezbollah, cũng như một chiếc xe chở hai thành viên thuộc lực lượng Radwan tinh nhuệ của nhóm ở khu vực Kfar Dajjal.

Ở Yemen, lực lượng Houthi đang phải đối mặt tình thế bấp bênh hơn nhiều. Trong bài phát biểu truyền hình đầu tiên sau khi Iran hứng đòn không kích hôm 28/2, Abdel-Malik al-Houthi, thủ lĩnh nhóm, tuyên bố lực lượng của mình đã sẵn sàng cho mọi tình huống.

Tuy nhiên, ông cho hay Iran "rất mạnh mẽ" và đòn đáp trả mà Tehran tung ra với các đối thủ sẽ mang tính quyết định. Giới chuyên gia đánh giá cách diễn đạt này là nỗ lực nhằm giảm bớt gánh nặng tham chiến đối với Houthi.

Lực lượng Houthi đang chịu áp lực nặng nề. Sau khi gây gián đoạn hoạt động hàng hải trên Biển Đỏ và liên tiếp phóng tên lửa vào Israel nhằm hỗ trợ đồng minh Iran, họ đang đối mặt những mối đe dọa mới ngay trong nội bộ.

Chính phủ được quốc tế công nhận tại Yemen, sau khi thắng thế trong cuộc tranh giành quyền lực với phe ly khai miền nam, đã nhận thấy thời cơ đang xoay chiều về phía họ. Bộ trưởng Quốc phòng Taher al-Aqili gần đây tuyên bố: "Mục tiêu của các chiến dịch đang hướng về thủ đô Sanaa", nơi Houthi hiện nắm quyền kiểm soát.

Tuyên bố trên báo hiệu một cuộc tiến quân trên bộ nhằm thu hồi lãnh thổ từ tay Houthi và đẩy nhóm vào thế kẹt. Dù nhà đàm phán Mohammed Abdulsalam của Houthi vừa có cuộc gặp với quan chức Iran Ali Larijani tại Muscat, Oman, để thảo luận về "mối gắn kết giữa các mặt trận", thực tế lại hoàn toàn khác. Việc dấn thân vào một cuộc chiến vì Iran có thể khiến Houthi bị hở sườn trước lực lượng chính phủ.

"Mở rộng mục tiêu sẽ chỉ dẫn đến việc mở rộng phạm vi đối đầu", Hội đồng Chính trị Tối cao thuộc lực lượng Houthi cảnh báo trong một tuyên bố. Thông điệp này vừa đe dọa leo thang, nhưng cũng ngầm thừa nhận cái giá quá đắt của một cuộc chiến trên diện rộng.

Tại Iraq, những nhóm dân quân thân Iran, vốn hoạt động dưới bảo trợ của Lực lượng Động viên Nhân dân (PMF) được nhà nước công nhận, hiện rơi vào cuộc đối đầu trực diện với Mỹ. Căng thẳng đã âm ỉ từ cuối năm 2024 khi Ibrahim al-Sumaidaie, cố vấn của Thủ tướng Iraq, tiết lộ rằng Washington từng đe dọa dùng vũ lực để giải tán các nhóm này.

Hiện tại, mối đe dọa đó đang trở nên lớn hơn bao giờ hết. Khác với Hezbollah hay Houthi, những nhóm thân Iran tại Iraq về mặt kỹ thuật vẫn là một phần trong bộ máy an ninh quốc gia. Một cuộc đáp trả từ lãnh thổ Iraq không chỉ gây ra nguy cơ bùng phát cuộc chiến với các nhóm dân quân, mà còn có khả năng dẫn đến xung đột trực diện giữa Washington và Baghdad.

Khi loạt chỉ huy IRGC, những người từng đứng ra dàn xếp các căng thẳng này, bị Mỹ và Israel hạ sát, "sợi dây kiềm chế" đó cũng đứt đoạn. Những thủ lĩnh dân quân đang bị dồn vào thế bí giờ đây có thể tự ý tấn công các căn cứ Mỹ, kéo Iraq vào một cuộc chiến mà chính phủ nước này luôn tìm cách tránh.

Điều này buộc PMF ra tuyên bố khẳng định họ sẽ tìm mọi cách tránh xa cuộc xung đột hiện nay giữa Iran với Mỹ và Israel, đồng nghĩa sẽ không có đòn đáp trả nào được tiến hành từ lãnh thổ Iraq. Họ khó có thể mạo hiểm đánh đổi tồn vong của chính quốc gia mà họ đang nương náu.

Tại Gaza, nhóm vũ trang Hamas gần như đã kiệt quệ sau cuộc chiến kéo dài với Israel và đang tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn do Mỹ làm trung gian.

Việc ông Khamenei bị hạ sát về cơ bản đã đánh sập hệ thống chỉ huy và điều hành của "Trục Kháng chiến", những gì còn lại chỉ là một mạng lưới đầy rạn nứt và dễ tổn thương trước sức mạng quân sự của Mỹ và Israel, giới chuyên gia nhận định.

Mạng lưới này không còn giống như một lực lượng phối hợp nhịp nhàng, mà chỉ là tập hợp các nhóm dân quân vũ trang hùng hậu đang sục sôi giận dữ. Mỗi nhóm phải tự tìm đường sống trong một bối cảnh mà những mệnh lệnh từ Tehran đã đột ngột mất đi, theo Dareini.

Vũ Hoàng (Theo Al Jazeera, AFP, Reuters)