Tổng thống Donald Trump ngày 28/2 tuyên bố quân đội Mỹ đã phối hợp với Israel mở chiến dịch không kích Iran. Ông cáo buộc Iran theo đuổi tham vọng hạt nhân và phát triển tên lửa đe dọa lãnh thổ Mỹ, buộc Washington mở chiến dịch tấn công.

Giống như khi Mỹ oanh tạc cơ sở hạt nhân Iran hồi tháng 6/2025 hay mở chiến dịch đột kích ở Venezuela đầu tháng 1, Nhà Trắng không đưa ra cơ sở pháp lý nào cho hành động quân sự của mình. Ngoại trưởng Marco Rubio cũng không giải trình đầy đủ cho quốc hội Mỹ về quyết định của chính quyền, làm dấy lên tranh cãi về thẩm quyền của Tổng thống Trump, đặc biệt là khi ông có thể khiến Mỹ vướng vào một cuộc chiến kéo dài.

"Đó là một cú tát vào mặt quốc hội Mỹ. Tổng thống phát động chiến tranh khi không có mối đe dọa cận kề. Ông ấy không tham vấn hay cho phép quốc hội thảo luận, điều mà thậm chí ông George W. Bush vẫn làm", hạ nghị sĩ Dân chủ Ro Khanna nói với CNN, nhắc đến tổng thống đảng Cộng hòa giai đoạn 2001-2009.

Điều 1 trong hiến pháp Mỹ trao cho quốc hội, không phải tổng thống, quyền tuyên chiến. Nhà Trắng nếu muốn phát động tấn công cần thông báo cho "Nhóm 8 người", gồm lãnh đạo đảng Dân chủ và Cộng hòa tại lưỡng viện và Ủy ban Tình báo lưỡng viện, và chờ phê duyệt.

Ngoại trưởng Rubio đã thông báo cho "Nhóm 8 người" tại quốc hội về quyết định tập kích Iran ngay trước khi tên lửa được phóng đi mà không chờ bất cứ động thái phê duyệt nào.

"Ông Trump rõ ràng đã vi hiến khi tấn công Iran, bởi vì hiến pháp đã nêu chỉ quốc hội mới có quyền tuyên chiến và điều động binh sĩ Mỹ", chuyên gia về an ninh quốc gia Christopher Anders, luật sư tại Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ (ACLU), nói. Ông cho rằng Tổng thống Trump đang tìm cách giành lấy quyền đó về mình.

"Đây rõ ràng là một cuộc chiến", Ilya Somin, giáo sư luật Đại học George Mason, học giả tại Viện Cato theo khuynh hướng cánh tả, nói. "Bạn không cần phải tin lời tôi, bởi chính ông Trump cũng nói đó là một cuộc chiến".

Trong video đăng trên Truth Social, ông Trump cho rằng quân đội Mỹ có thể ghi nhận thương vong. "Đây là chuyện thường xảy ra trong chiến tranh. Nhưng chúng ta không hành động vì hiện tại, mà vì tương lai và đó là một sứ mệnh cao cả", ông chủ Nhà Trắng nói.

Hàng loạt nghị sĩ Dân chủ và một số nghị sĩ Cộng hòa đã chỉ trích động thái quân sự của Nhà Trắng.

"Chính quyền ông Trump chưa cung cấp cho quốc hội và người dân Mỹ những thông tin then chốt về phạm vi và mức độ cấp bách của mối đe dọa", lãnh đạo Dân chủ tại Thượng viện Chuck Schumer cho biết. "Chính quyền phải báo cáo trước quốc hội, bao gồm một phiên họp mật ngay lập tức dành cho toàn bộ các thượng nghị sĩ và điều trần công khai, để trả lời những câu hỏi sống còn này".

"Chính Tổng thống nói 'những người hùng Mỹ có thể thiệt mạng'. Chỉ riêng điều đó thôi cũng đòi hỏi mức độ giám sát, cân nhắc và trách nhiệm giải trình cao nhất, nhưng Tổng thống vẫn không xin quốc hội phê chuẩn", theo nghị sĩ Mark Warner, lãnh đạo Dân chủ tại Ủy ban Tình báo Thượng viện.

Trong khi đó, Ngoại trưởng Rubio và một số nghị sĩ Cộng hòa đã giải thích rằng Washington bị đặt vào tình thế "buộc phải hành động" để tự vệ trước một cuộc xung đột không thể tránh khỏi do Israel, đồng minh của Mỹ, khởi xướng với Iran.

Ông Rubio nói với các phóng viên rằng Mỹ biết Israel đã lên kế hoạch tấn công Iran và dự báo Tehran sẽ trả đũa bằng cách nhắm vào các lực lượng của Washington ở Trung Đông.

Các nghị sĩ Cộng hòa cho biết chính điều đó đã tạo ra "mối đe dọa cận kề", buộc Mỹ phải hành động đáp trả.

"Bởi vì Israel đã quyết tâm hành động dù có hay không có Mỹ, Tổng tư lệnh và chính quyền của chúng ta đã phải đưa ra một quyết định rất khó khăn," Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson phát biểu trước báo giới sau cuộc điều trần mật.

"Theo tôi, quân đội và Tổng tư lệnh của chúng ta đang chỉ đạo hoàn tất một chiến dịch có phạm vi giới hạn, mục tiêu giới hạn, và hoàn toàn cần thiết để bảo vệ nước Mỹ. Tôi cho rằng chiến dịch đó sẽ kết thúc nhanh chóng," ông Johnson nhận định.

Chính quyền Tổng thống Trump và những người tiền nhiệm thường viện dẫn Điều II trong hiến pháp, quy định tổng tư lệnh có quyền triển khai quân đội hành động nếu cần, để thúc đẩy các lợi ích quốc gia của Mỹ ở nước ngoài.

Điều II đã mở đường cho ông George H.W. Bush can thiệp quân sự Panama cuối năm 1989. Ông Barack Obama mở chiến dịch không kích ở Libya và các hành động quân sự của ông Trump tại Iran và Syria trong nhiệm kỳ đầu cũng dựa trên điều khoản này.

Ngoài ra, ông Trump còn được Tòa án Tối cao Mỹ mở rộng thẩm quyền hành pháp. Cơ quan này hồi năm 2024 ra phán quyết tổng thống được miễn trừ trách nhiệm với các hành động công vụ khi đương nhiệm. Quan điểm này đã được đưa vào quá trình phân tích pháp lý khi Mỹ dựa vào Điều II để không kích Iran hồi tháng 6/2025.

Điều II cũng được viện dẫn để làm cơ sở cho chiến dịch đột kích bắt Tổng thống Nicolas Maduro ở Venezuela. Bộ Tư pháp Mỹ cho rằng ông Trump không bị ràng buộc bởi luật pháp trong nước khi tiến hành hoạt động thực thi pháp luật ở nước ngoài. Chiến dịch ở Venezuela cũng không đạt đến mức độ cấu thành một cuộc chiến theo nghĩa hiến định, vì vậy không cần phải có sự phê chuẩn trước của quốc hội.

Lo ngại những rủi ro tiềm ẩn từ vùng xám pháp lý, các lãnh đạo Dân chủ ở lưỡng viện cùng một số nghị sĩ Cộng hòa đang yêu cầu quốc hội Mỹ lập tức tổ chức một cuộc bỏ phiếu chính thức về các biện pháp giới hạn quyền lực chiến tranh của Tổng thống Trump.

"Sinh mạng binh sĩ của chúng ta đang bị đe dọa", thượng nghị sĩ Dân chủ Tim Kaine nói ngày 28/2.

Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng ngay cả khi lưỡng viện thông qua, Tổng thống Trump vẫn có quyền phủ quyết các biện pháp từ quốc hội. Hạ viện sau đó có thể vô hiệu quyền phủ quyết của tổng thống, nhưng đòi hỏi phải được 2/3 tổng số phiếu ủng hộ. Đây là mức đầy thách thức, bởi nhiều nghị sĩ Cộng hòa vẫn đứng về phía ông Trump.

Không chỉ gây tranh cãi nội bộ Mỹ, chiến dịch hiệp đồng giữa nước này với Israel còn làm dấy lên lo ngại về mức độ phù hợp với luật pháp quốc tế. Cả Mỹ và Israel đều cáo buộc Iran là mối đe dọa, nên đã tiến hành đòn "tập kích phủ đầu" nhằm ngăn Iran phát triển năng lực quân sự. Tuy nhiên, điều này không có cơ sở trong luật pháp quốc tế.

Hiến chương Liên Hợp Quốc cấm sử dụng vũ lực chống lại toàn vẹn lãnh thổ hoặc độc lập chính trị của bất kỳ quốc gia nào. Theo giới chuyên gia, quyền tự vệ phủ đầu, chỉ được công nhận trong những điều kiện cực kỳ hẹp theo học thuyết Caroline.

"Nó đòi hỏi mối đe dọa phải tức thời, áp đảo và không để lại lựa chọn nào khác, nhưng không có điều kiện nào như vậy tồn tại với Iran vào ngày 28/2", hai chuyên gia về quan hệ quốc tế Shannon Brincat và Juan Zahir Naranjo Caceres, Đại học Sunshine Coast, Australia, viết trên Conversation.

Thay đổi chế độ bằng vũ lực cũng vi phạm những nguyên tắc nền tảng về chủ quyền quốc gia và không can thiệp được ghi trong Hiến chương Liên Hợp Quốc.

Những tuyên bố từ Mỹ và Israel cho thấy hai nước này đang ưu tiên thay đổi chế độ tại Iran. Trong khi đó, Washington cùng Tel Aviv cũng chưa công bố kế hoạch rõ ràng nào nhằm tái thiết hoặc ổn định Iran sau chiến dịch và lịch sử cho thấy nỗ lực thay đổi chế độ chỉ "làm trầm trọng thêm xung đột và suy yếu cấu trúc xã hội - chính trị của quốc gia đó".

Như Tâm (Theo CNN, NPR, Reuters)