Hàng trăm nghìn bình luận tranh cãi, bênh - chê. Giữa sự hỗn loạn cảm xúc ấy, nhiều phụ nữ lặng lẽ thừa nhận... chuyện này không hiếm. Còn tôi nhớ đến câu nói quen thuộc đã nghe suốt những năm trưởng thành: "Lấy chồng đi rồi biết".

Câu nói ấy gọn ghẽ, không ồn ào, không gay gắt. Nó thường được thốt ra rất nhẹ, như một lời dặn dò tâm huyết. Bà tôi nói với mẹ tôi. Mẹ tôi nói với dì tôi. Và rồi có lúc, người ta nói với tôi.

Ở quán hủ tiếu dưới chân chung cư tôi ở có chị Hà. Quán nhỏ xíu, vài cái bàn nhựa thấp. Tôi ăn quen đến mức chỉ cần nhìn sơ là biết hôm đó chị vui hay buồn.

Có những sáng, mặt chị sưng phồng, tím thẫm, không buồn che giấu. Tôi đánh bạo hỏi "chị ổn không?". Chị cười trừ. "Ổn mà gái", rồi ngập ngừng nói thêm: "Ổng dạo này căng lắm. Nợ nần, rồi tiền học cho hai đứa nhỏ. Ổng bực quá nên vậy thôi, chứ không phải người xấu".

Chị nói "vậy thôi" bằng giọng bình thản như thể đó là điều hiển nhiên phải chịu. Trước cái nhìn ái ngại của tôi, chị cười: "Đàn ông ai mà không có lúc nóng. Em còn trẻ, lấy chồng đi rồi biết".

Biết điều gì?

Biết phải nhịn?

Biết phải chịu?

Hay biết rằng làm vợ đôi khi là học cách nói đỡ cho chồng trước khi nói thật cho bản thân?

Tôi từng chứng kiến những người phụ nữ lớn lên cùng câu nói đó. Họ chuẩn bị tâm lý nhẫn nhịn trước khi chuẩn bị váy cưới. Họ được dạy cách biết điều nhiều hơn là cách đặt câu hỏi. Họ được dặn phải khéo, phải chịu đựng, phải thích nghi, đừng làm lớn chuyện để trong ấm ngoài êm. Họ được nhắc rằng có những điều rõ ràng là sai, nhưng vẫn nên bỏ qua vì "gia đình là trên hết".

Và tôi nhận ra, nhiều khi hạnh phúc của phụ nữ được đo bằng khả năng... im lặng của họ.

Theo số liệu của Cục Thống kê, công bố cuối tháng 4/2025, tuổi trung bình khi kết hôn của người Việt ngày càng tăng, nam giới thường lập gia đình lần đầu ở tuổi 29,8 và nữ giới là 27.

Song song đó, phụ nữ ngày càng hiện diện nhiều hơn trong giáo dục bậc cao. Nghiên cứu của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam công bố tháng 2/2025 cho thấy sinh viên nữ chiếm 52,8% giai đoạn 2016-2017 và tăng lên 54,2% vào năm 2021-2022. Tỷ lệ phụ nữ có trình độ đại học, sau đại học tiếp tục gia tăng.

Những con số phản ánh sự thay đổi dễ thấy về lựa chọn của phụ nữ - đầu tư nhiều hơn vào học vấn để nâng cao cơ hội nghề nghiệp và thăng tiến.

Nhưng những con số khác cho thấy, sự chịu đựng trong hôn nhân của phụ nữ vẫn ở mức cao. Nghiên cứu quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ ở Việt Nam năm 2019, do Bộ Lao động Thương binh và Xã hội kết hợp UNFPA thực hiện, cho thấy, 62,9% phụ nữ Việt Nam từng trải qua ít nhất một hình thức bạo lực - thể xác, tinh thần - do chồng hoặc bạn tình gây ra trong đời. Nhưng có tới 90,4% trong số đó không tìm kiếm sự giúp đỡ từ cơ quan chức năng hoặc dịch vụ hỗ trợ, và 50% thậm chí không kể cho ai biết mình bị bạo lực.

Ở phía khác, áp lực xã hội, thể hiện qua quan niệm về vai trò và trách nhiệm của phụ nữ, vẫn hiện hình rõ nét.

Trong những bữa cơm gia đình, những cuộc chuyện trò tưởng vô thưởng vô phạt, tôi nhận ra hôn nhân vẫn được xem là cột mốc hoàn thiện của phụ nữ. Một người đàn ông 30 tuổi chưa kết hôn được cho là "đang tập trung phát triển sự nghiệp". Nhưng một phụ nữ cùng tuổi, như tôi, dễ bị dán nhãn "kén chọn", "khó tính", "làm giá", thậm chí "ế".

Câu nói "lấy chồng đi rồi biết" không đơn thuần là lời nhắc vu vơ. Nó là một thách thức vô hình. Ở đó, nhiệm vụ của phụ nữ dường như vẫn được đo bằng chuyện cô ấy đã làm vợ ai đó hay chưa, như thể mọi nỗ lực, mọi lựa chọn khác về học hành, công việc, cách sống, trải nghiệm, đam mê, lý tưởng, ước mơ... đều bị xem là... chưa đủ, nếu chưa lấy chồng.

Hôn nhân có thể là một trường học. Nhưng nó không phải ngôi trường duy nhất dạy chúng ta trưởng thành, và càng không nên là thước đo duy nhất để định giá một người phụ nữ.

Chúng ta không phủ nhận vai trò của gia đình. Điều chúng ta nói với nhau là mở rộng khái niệm về hạnh phúc.

Khi xã hội vẫn xem hôn nhân là đích đến hay bài kiểm tra cuối cùng của phụ nữ, nó đã vô tình thu hẹp định nghĩa thành công và hạnh phúc.

Nếu một ngày tôi kết hôn, tôi muốn đó là khi tôi thật sự sẵn sàng. Khi tôi đủ hiểu mình cần gì, đủ tin người bên cạnh, đủ được tôn trọng và yêu thương, chứ không phải vì sợ những câu hỏi, những định kiến, không phải để kịp một mốc tuổi.

Thay vì "lấy chồng đi rồi biết", điều một người phụ nữ cần biết nhất, có lẽ không phải là cách chịu đựng để làm vợ, làm dâu mà là quyền được tự quyết cuộc đời mình.

Đặng Việt Trinh