Tôi cười, nghĩ mình lăn lộn Sài Gòn gần chục năm, ngóc ngách nào chẳng thuộc. Vậy mà rốt cuộc, tôi đã hối hận vì không nghe theo lời hắn. Chiếc xe máy hết rẽ trái lại rẽ phải trong con hẻm Phạm Văn Chiêu rồi bất ngờ đâm ra một khoảng sân nhỏ với chục căn nhà quay mặt vào nhau. Tôi hoa mắt nhìn dãy số 380/12A/12B/ và cảm thấy mình đang ở điểm sâu nhất của mê cung "nhà siêu xẹc". Phải qua ba lần hỏi thăm, hết đọc số nhà, đọc đến tên bố - tên mẹ của bạn mình, tôi mới tìm ra gia chủ.

Đi nhiều nơi, tôi thấy thế giới cũng gặp không ít gian truân với chuyện đánh số nhà.

Tại Nhật Bản, nhà thường được đánh theo khu và thứ tự xây dựng thay vì theo chiều dài đường. Hàn Quốc trước đây dùng cách tương tự nhưng nay chuyển sang hệ tên đường. Nước Pháp đánh số nhà theo kiểu bên lẻ, bên chẵn. Kiểu này được dùng rộng rãi ở nhiều nước châu Âu như Pháp, Đức, Anh và cũng phổ biến tại Mỹ, Canada, Australia... Đứng ở đầu đường nhìn vào, bên trái là nhà số lẻ tăng dần từ số 1, bên phải là số chẵn tăng dần từ số 2. Cách đánh số ấy theo chân người Pháp sang Việt Nam.

Nhưng công thức ấy áp vào đô thị ở ta lại cho ra kết quả... khó lường.

Một chuyên gia quy hoạch đô thị nói với tôi: "Người Pháp đánh số chẵn lẻ, nhưng họ quy hoạch bài bản trước khi đánh số. Việt Nam thì nhà mọc lên tự phát, rồi sau đó mới tính chuyện... gắn số vào. Thành ra cái áo không vừa với người".

Ở những khu đô thị mới được quy hoạch đồng bộ, như Phú Mỹ Hưng của TP HCM chẳng hạn, cách đánh số nhà vận hành rất trơn tru. Số chẵn số lẻ phân minh, đường sá rõ ràng, khách đến chỉ cần nhìn số là biết nhà còn ở phía trước hay phía sau, bên trái hay bên phải.

Nhưng các đô thị chịu ảnh hưởng bởi chiến tranh hoặc những đợt di dân, nhà siêu hẻm mọc lên, quy hoạch tự phát theo từng cơn sốt đất, mọi quy tắc đều trở nên... vô dụng.

384/12A - có thể là một căn nhà mặt hẻm, nhưng cũng có thể là lối vào của một dãy nhà hun hút, đẻ ra những 384/12A/1, 384/12A/2... Ma trận cứ thế chằng chịt lên sau mỗi dấu gạch chéo.

Ở nhiều quốc gia, có nhiều khái niệm để chỉ đường phố với những thuộc tính cụ thể. Road hay Street là những loại đường cơ bản và phổ biến nhất. Avenue thường là tuyến đường lớn. Drive là những con đường dài, uốn lượn mềm mại theo địa hình tự nhiên như ven hồ hoặc sườn núi. Lane chỉ những con đường nhỏ, hẹp, thường nằm sâu trong các khu dân cư yên tĩnh. Crescent là dạng đường có hình bán nguyệt, uốn cong và hai đầu thường được nối vào một trục đường lớn hơn. Cuối cùng, Way hay Court là những đường cụt, chỉ có một lối vào duy nhất.

Sự phân loại này nghe tưởng chi tiết quá nhưng lợi ích mang lại rất thiết thực: chỉ cần nghe tên, người dân cũng như lực lượng cứu hỏa đã có thể hình dung ngay tính chất, từ đó định hướng và xử lý tình huống nhanh chóng hơn.

Singapore là quốc gia sử dụng GIS (hệ thống thông tin địa lý) để xóa bỏ nỗi ám ảnh tìm nhà. Mỗi tòa nhà được cấp một mã bưu chính gồm sáu chữ số. Hai số đầu chỉ khu vực, bốn số sau là "căn cước công dân" của tòa nhà.

Ví dụ, địa chỉ Blk 123 Bukit Merah, #10-45, 150123 nghĩa là: tòa nhà có mã bưu chính 150123 ở khu Bukit Merah, block 123, tầng 10, căn 45.

Nhưng cũng phải nói thêm, Singapore có lợi thế mà Việt Nam không có: họ xây dựng đô thị trên một diện tích khiêm tốn, với một chính quyền mạnh và một kế hoạch tổng thể từ đầu. Còn chúng ta, với những lớp phù sa đô thị hóa dày đặc qua nhiều thời kỳ, việc "gỡ rối" cho những con hẻm chằng chịt chẳng khác nào gỡ một mớ bòng bong đã buộc chặt cả trăm năm.

Từ câu chuyện lạc đường ở Gò Vấp, tôi chợt nghĩ, biết đâu những con hẻm rối rắm của mình lại có thể tìm được lối ra bằng những giải pháp hiệu quả? Nhìn sang Singapore, người ta không chỉ dùng GIS để quản lý vĩ mô, họ còn làm những điều rất nhỏ, rất cụ thể cho người dân. Ở mỗi trạm xe bus hay nhà ga Metro, luôn có một tấm bản đồ vùng phụ cận, đánh số rõ ràng từng tòa nhà, từng con đường. Người đi đường chỉ cần đứng trước tấm bản đồ ấy là biết mình đang ở đâu, và muốn đến đâu thì đi lối nào.

Vì vậy, tôi rất háo hức trước thông tin TP HCM triển khai ứng dụng công nghệ GIS để chuẩn hóa và gắn biển số nhà. Đây không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà còn là bước tiến trong cách đô thị tự sắp xếp lại mình.

Có vài giải pháp mà tôi nghĩ có thể kết hợp đồng bộ. Trước hết, cần chuẩn hóa thống nhất cách gọi tên đường - phố - ngõ/hẻm gắn với tính chất của chúng. Một sự phân định minh bạch ngay từ tên gọi sẽ giúp người dân và du khách dễ hình dung cấp độ con đường mình đang đi. Tương tự, chuẩn hóa cách hiểu, tránh cảnh "tầng một" nơi này lại là "trệt"; nơi kia "lầu một" lại là "tầng hai".

Quan trọng hơn, mỗi căn nhà dù nằm sâu trong hẻm hay trên cao ốc đều phải được gắn một mã định danh duy nhất. Đó có thể là một tọa độ GPS chính xác trên hệ thống GIS, để dù biển số nhà có phức tạp đến đâu, dữ liệu vẫn nhận diện đó là một thực thể riêng biệt, không thể nhầm lẫn với bất kỳ căn nhà nào khác khi nhập số tọa độ vào Google Maps.

Khi ấy, điều kỳ diệu sẽ xảy ra: dữ liệu được liên thông hoàn toàn. Từ Sở Xây dựng - cơ quan cấp số nhà - đến Công an, Bưu điện hay các hãng xe công nghệ như Grab, Xanh SM... tất cả đều dùng chung một hệ thống. Chỉ cần một số nhà mới được cấp là tự động cập nhật lên mọi bản đồ số. Đồng bộ, minh bạch và không có chuyện "mỗi nơi một kiểu".

Một địa chỉ không chỉ là một dòng chữ trên giấy tờ, nó phải thực sự là một tọa độ sống trong lòng phố thị, nơi mọi người đều có thể tìm thấy nhau mà không cần hỏi thăm năm lần bảy lượt.

Trình Phương Quân