Năm nào mang về được cành đào đẹp giá tốt là cả nhà trầm trồ, khách tới chúc Tết cũng có thêm câu chuyện làm quà về "chiến tích" mua hời.

Mua được thứ gì rẻ luôn khiến con người tiết ra một thứ hạnh phúc nhất thời, như một liều dopamine nho nhỏ.

Cho đến một năm, tình cờ đọc một cuốn sách về Phật giáo thiền của thầy Thích Nhất Hạnh, cách nghĩ của tôi thay đổi. Sách kể chuyện nhìn vào một tờ giấy có thể thấy gỗ làm ra giấy, rồi thấy rừng cây làm ra gỗ, rồi thấy người tiều phu đốn cây, thấy cả những bữa cơm nuôi người tiều phu ấy. Đằng sau mỗi sự vật là cả một mạng lưới nhân duyên nương tựa lẫn nhau. Không có gì tồn tại một mình

Từ đó, tôi bắt đầu nhìn mọi việc sâu hơn, thấu cảm hơn. Thử nhìn cành đào đang phơi mình giữa chợ theo cách ấy, tôi thấy đằng sau là một năm mưa nắng. Tôi thấy khoản vay ngân hàng. Tôi thấy những đêm thức canh bão. Tôi thấy những đứa trẻ chờ tiền mẹ bán đào để đóng học phí.

Tôi như bừng tỉnh: vài trăm nghìn đồng mặc cả được, với tôi chỉ là niềm vui ngắn ngủi. Với họ, có thể là phần bù đắp cho một năm nhiều rủi ro.

Tâm trạng tôi chạm đỉnh khi tình cờ xem phóng sự Tết về người trồng đào Nhật Tân. Chị chủ vườn ngồi thụp giữa ruộng, mắt đỏ hoe: một phần ba gốc đào bị bão và ngập úng phá hỏng, công chăm cả năm trời như đổ xuống sông. Đất trồng thu hẹp vì đô thị hóa, những gốc còn lại gánh nặng hơn cả nồi cơm gia đình. Ngẫm thật sâu, họ không bán hoa thông thường, họ bán thứ làm nên không khí Tết, và xa hơn nữa là nếp truyền thống.

Từ đó, tôi bắt đầu ứng xử khác đi: trả giá hợp lý trong giao dịch nhỏ, đôi khi không lấy tiền thừa.

Tất nhiên, thị trường phức tạp và không phải ai cũng thật thà, tử tế. Sự tỉnh táo vẫn cần thiết. Nhưng trong những ngày Tết, câu chuyện không chỉ nằm ở một cành đào hay một cuốc xe.

Tăng giá Tết là hiện tượng phổ biến, ảnh hưởng đến mọi người. Vé xe tăng. Rau tăng. Thịt tăng. Hoa tăng. Có phần tăng do cung cầu thực tế - nhu cầu dồn dập, chi phí logistics cao điểm - nhưng cũng có phần tăng theo quán tính: Tết là phải tăng. Ví dụ, giá thực phẩm dịp Tết thường tăng 20-50%, hoa tăng gấp đôi gấp ba, trong đó có yếu tố "tâm lý đẩy giá".

Ở bề mặt, đó là quy luật cung cầu thị trường. Cầu tăng vọt, nhưng cung chưa kịp thích ứng, giá nhích lên là điều hiển nhiên. Nhưng phía sau những con số là một dòng tiền đang quay vòng, và một mức độ tin cậy đang được trao đổi giữa người với người.

Bà bán thịt tăng giá để bù chi phí và kiếm thêm. Nhưng tan chợ, đi sắm Tết, phần lãi ấy lại chảy vào tay những người bán hàng khác với giá cao. Tất nhiên, khi tăng giá ở mức hợp lý, nó có thể kích thích sản xuất, nhờ đó tổng lợi ích tăng lên - chứ không chỉ là chuyện tiền chạy vòng từ túi người này sang túi người khác theo công thức "tổng lại bằng không" (zero-sum).

Vấn đề là tăng giá do chi phí thì dễ hiểu, nhưng tăng giá vì quán tính "Tết mà" lại là căn bệnh tâm lý. Nó biến tất cả trở thành nạn nhân, đồng thời là thủ phạm trong một vòng xoáy chi phí tự tạo. Mệt mỏi không chỉ vì tiền, mà còn vì phải dè chừng và "đối kháng" qua từng cuộc mặc cả.

Phần lớn dòng tiền Tết chỉ luân chuyển trong nước, thậm chí quanh quẩn trong một phường với những giao dịch nhỏ như mớ rau, con cá, ly cà phê đầu phố. Nếu địa phương cam kết không tăng giá bất hợp lý, người dân yên tâm chi tiêu, tiểu thương giữ được khách và uy tín lâu dài mà dòng tiền vẫn ổn định. Nếu biến "không tăng giá" thành yếu tố thu hút du lịch Tết, nguồn thu có thể vượt xa lợi nhuận ngắn hạn. Chiến dịch "Tết không tăng giá" của Đà Nẵng năm 2024 từng ghi nhận lượng khách tăng 37% so với 2023.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy vòng lặp này không phải không lối thoát. Quan sát Nhật Bản nơi tôi sinh sống rất nhiều năm, dịp năm mới đúng là cao điểm tiêu dùng nhưng giá hàng hóa thiết yếu thường ổn định hoặc tăng rất nhẹ (dưới 2-3%) với một số mặt hàng. Giá niêm yết minh bạch, cạnh tranh cao và uy tín kinh doanh được ưu tiên hơn lợi nhuận ngắn hạn.

Ở nhiều nước châu Âu, cơ quan chức năng theo dõi và công bố sớm biến động giá theo mùa. Tại Mỹ, nhiều bang có luật chống tăng giá trục lợi (gouging) trong tình huống đặc biệt như dịp lễ. Điểm chung không nằm ở văn hóa, mà ở thể chế minh bạch, cạnh tranh công bằng và chuẩn mực kinh doanh cũng như uy tín được nuôi dưỡng bền bỉ.

Với Việt Nam, bên cạnh sự tử tế ở bình diện cá nhân, cần một khung đỡ lớn hơn từ cả hệ thống để những nỗ lực không trở thành đơn độc. Những con số bình ổn giá của các tỉnh thành và mức độ chuẩn bị nguồn cung hàng hóa thiết yếu cho thấy nỗ lực của bộ máy. Nhưng còn có thể làm nhiều hơn thế.

Sự minh bạch là ánh sáng quét sạch những góc tối của việc thách giá. App điện thoại cùng bảng điện tử tại các chợ lớn minh bạch hóa giá hàng thiết yếu theo thời gian thực kèm nơi có thể mua sẽ tạo điểm neo và cạnh tranh tự nhiên, giảm thách giá vô lý. Chuỗi bán lẻ hiện đại như cửa hàng tiện lợi trên toàn quốc với đồng giá chuẩn cũng giúp người tiêu dùng luôn có lựa chọn tin cậy. Cũng cần chia sẻ rủi ro phía cung qua bảo hiểm, trợ giá và giảm thuế sẽ giảm áp lực tăng giá. Với trường hợp nâng giá quá đà, giám sát và chế tài phù hợp có thể phát đi tín hiệu rõ ràng rằng thị trường cũng có giới hạn đạo đức của nó.

Vài người thôi hét giá, vài người thôi mặc cả chưa thể đổi thị trường trong một đêm. Nhưng khi ta chấp nhận đặt và trả một mức giá hợp lý, ta đổi chiều một vòng lặp. Dòng tiền vẫn quay, chỉ khác là quay bằng giá công bằng.

Tết ấm hay lạnh, đôi khi không nằm ở thời tiết, mà nằm ở việc ta chọn cách đối đãi với nhau qua một cành đào, một cân thịt, hay một cuốc xe. Đặt và trả giá công bằng chính là cách ta gieo hạt giống tử tế đầu tiên cho cả một năm mới.

Tô Kiên