Họ tin rằng: người dám chỉ ra lỗi, cả lỗi của chính mình, là người đang bảo vệ hệ thống. Nếu lỗi bị che giấu, nó sẽ trở thành mầm mống phá hoại từ bên trong, khiến chi phí sửa chữa đôi khi lớn hơn rất nhiều.

Hôm qua, con gái tôi đi học về, mang theo một tin mà con cho là "gây sốc": hiệu trưởng sẽ bị phạt đến 10 triệu đồng nếu để học sinh hút thuốc lá điện tử (TLĐT). Thông báo xong, con bé đưa ra dự đoán khiến chúng tôi bật cười: "Thế thì ngày nào thầy hiệu trưởng cũng có nguy cơ mất 10 triệu".

Bọn trẻ cập nhật tin tức nhanh nhưng chưa đầy đủ.

Nghị định 371 quy định "phạt tiền 5 triệu đến 10 triệu đồng đối với hành vi chứa chấp người khác sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại địa điểm thuộc quyền sở hữu hoặc quản lý của mình". Tại hội nghị phổ biến các Nghị định của Chính phủ, hôm 27/1, nhà chức trách lý giải thêm, trong môi trường giáo dục, khi kiểm tra, phát hiện học sinh sử dụng thuốc lá điện tử, cơ quan quản lý có thể phạt hiệu trưởng nếu buông lỏng quản lý, thiếu biện pháp giám sát, ngăn ngừa.

Tôi giải thích với con, cơ quan chức năng không thể ngày nào cũng kiểm tra, và không phải cứ bắt được TLĐT trong trường, là lập tức phạt hiệu trưởng. Nhà chức trách sẽ xem xét thêm các điều kiện khác, như có chứa chấp, có buông lỏng quản lý không...

Dẫu vậy, tôi vẫn không khỏi băn khoăn về một vấn đề quản trị: chúng ta đang thiết kế chính sách để triệt tiêu vi phạm, hay sẽ tạo ra các cơ chế đối phó?

Số liệu từ Bộ Y tế cho thấy, tỷ lệ sử dụng TLĐT trong nhóm 13-15 tuổi đã tăng từ 2,6% (2019) lên 3,5% (2022). Nicotine đang âm thầm tàn phá não bộ thế hệ trẻ. Ngăn chặn sử dụng TLĐT trong các môi trường hoạt động của trẻ nói chung là hành động cần thiết và đúng đắn.

Nhưng như nhiều chủ trương khác, vấn đề là cách triển khai.

Quyền hạn đi đôi với trách nhiệm là một lập luận logic. Hiệu trưởng quản lý trường học thì phải giữ cho trường sạch, trong đó có việc sạch khói thuốc. Thế nhưng, việc áp dụng tư duy quản lý hành chính cứng nhắc vào môi trường giáo dục đặc thù có thể gặp những "điểm mù".

Đầu tiên là lỗi xác định mục tiêu. Công nghệ hiện đại đã khiến điếu thuốc không còn hình dáng ban đầu, mà ngụy trang dưới dạng thỏi son, chiếc bút, cái USB hay hộp sữa nhỏ gọn để trong túi quần hay cặp sách. Với hàng nghìn học sinh và vô số góc khuất, việc yêu cầu một hiệu trưởng phải kiểm soát tuyệt đối mà không trang bị công cụ giám sát - camera hay cảm biến khói - là một nhiệm vụ bất khả thi. Lý thuyết quản trị công cho rằng khi nhà nước (Principal) giao khoán một nhiệm vụ bất khả thi cho nhà trường (Agent) mà không trao đủ công cụ, thì chính sách đó đã thất bại ngay từ khâu thiết kế.

Còn lý thuyết quản trị rủi ro chỉ ra rằng khi áp lực trừng phạt quá lớn, phản ứng tự nhiên của con người không phải là "làm tốt hơn", mà là "che giấu kỹ hơn". Hiệu trưởng, giáo viên, để bảo vệ lợi ích của lãnh đạo và nhà trường, có thể sẽ bao che, thậm chí gợi ý học sinh cách đối phó khi gặp thanh tra, kể cả trong trường hợp đột xuất. Một chính sách nhắm vào trừng phạt việc chứa chấp hành vi xấu, có thể lại kích hoạt cơ chế bao che.

Mục tiêu bảo vệ sức khỏe học sinh có thể bị thay thế bằng mục tiêu bảo vệ an toàn cho Ban giám hiệu. Chính sách lúc này không tạo nên sự tuân thủ, nó chỉ gây ra sự im lặng. Hệ thống có thể trông "yên ắng" hơn với những con số đẹp về số lượng học sinh sử dụng thuốc lá trong trường học, nhưng thực tế lại đang mục rỗng vì thông tin không đầy đủ.

Trong khi đó, học sinh vô tình được trao một công cụ - làm gì đó khiến hiệu trưởng bị xử phạt. Cơ hội này có thể sẽ kích thích bản chất ngỗ ngược, dám nghịch dại của tuổi học trò.

Nhà trường là nơi để giáo dục và hỗ trợ học sinh hoàn thiện mình, không phải đồn cảnh sát chịu trách nhiệm thay cho an ninh trật tự hay việc sử dụng các hàng hóa bị cấm đoán.

Singapore phạt nặng người tàng trữ và sử dụng chất cấm, nhưng tuyệt nhiên không phạt hiệu trưởng vì lỗi cá nhân của học sinh. Tại Mỹ hay Anh, mũi nhọn chính sách nhắm vào nguồn cung và các hãng sản xuất. FDA kiện các hãng thuốc lá, cấm hương vị thu hút trẻ em, chứ không tìm cách trừng phạt thầy cô giáo.

Sẽ không khả thi nếu lấy một công cụ hành chính (phạt tiền) để giải quyết một vấn đề xã hội phức tạp (nghiện thuốc lá và hành vi lệch chuẩn là sử dụng thuốc lá điện tử trong trường học).

Thay vì tìm người để phạt, các nhà hoạch định chính sách cần nhìn thẳng vào "phần gốc" của tảng băng chìm. Đó là một chính sách đồng bộ hơn: từ cấm nhập khẩu, buôn bán TLĐT ngay cả trên các nền tảng kinh doanh điện tử.

Phạt hiệu trưởng 10 triệu đồng không có ý nghĩa gì khi học sinh chỉ cần một cú "click" chuột là có thuốc giao tận tay ngay ở cổng trường. Để giúp môi trường giáo dục sạch hơn, nhà trường cần được hỗ trợ ngân sách để lắp đặt cảm biến khói, camera và đào tạo kỹ năng tâm lý cho giáo viên.

Ngoài ra, cần định vị trách nhiệm của gia đình trong việc giám sát con em họ, bởi chính gia đình là nơi trẻ sinh hoạt phần lớn thời gian ngoài nhà trường, cũng là nơi cung cấp tài chính để trẻ có thể mua và sử dụng thuốc lá. Một cơ chế phối hợp gia đình - nhà trường - xã hội sẽ hiệu quả hơn nhiều so với quyết định xử phạt hành chính hiệu trưởng.

Trong quản trị hiện đại, mức độ an toàn của một hệ thống không phụ thuộc vào việc nó có bao nhiêu lỗi, mà phụ thuộc vào việc lỗi được phát hiện sớm đến mức nào.

Để làm sạch khói thuốc học đường, chúng ta cần một chính sách thấu tình đạt lý, nơi nhà giáo được trao thêm công cụ hành động, chứ không phải thêm nỗi sợ để đề phòng.

Vũ Ngọc Bảo