Năm 1610, Vua James I ban hành các tuyên cáo cấm xây dựng công trình mới tại London và cấm sản xuất bột mì hồ để làm cứng cổ áo, nhằm bảo toàn nguồn lương thực, dù trước nay những hoạt động này hoàn toàn hợp pháp. Nghị viện từ đó đưa ra băn khoăn cốt lõi: Nhà vua liệu có thẩm quyền ra luật bằng các sắc lệnh?

Sir Edward Coke - Chánh án tối cao, đồng thời là một trong những luật gia vĩ đại nhất lịch sử Anh - cùng ba luật sư khác được triệu tập đến trước Hội đồng Tư vấn của Nhà vua (Privy Council). Tại đây, sau khi thảo luận với đồng nghiệp, Coke tuyên bố, lập pháp là việc của Nghị viện: "Nhà vua không có đặc quyền nào ngoài những gì luật pháp của vùng đất này cho phép".

Các tư liệu lịch sử còn nhắc tới chi tiết kịch tính hơn, là trong một cuộc tranh luận trực tiếp khác, trước cơn giận của Vua, Coke từng quỳ xuống xin lòng khoan dung nhưng vẫn giữ vững quan điểm: "Nhà vua không đứng dưới người nào, nhưng đứng dưới Thượng đế và Luật pháp".

Đến nay, người trong giới luật không xa lạ gì với bức chân dung Coke trong bộ đồ pháp lý trang trọng - áo choàng đỏ và mũ trắng, như một biểu tượng cho sự thượng tôn pháp luật.

Áo choàng của luật sư đầu tiên được áp dụng ở Anh, sau đó lan sang các quốc gia khác từ thế kỷ 17. Dù cho muôn vàn thứ trên thế giới này đã đổi thay, loài người đã định nghĩa lại mọi thứ qua bao nhiêu cuộc cách mạng, truyền thống này vẫn giữ nguyên.

Mới đây, tôi được tiếp cận Đề án thay đổi trang phục của luật sư do Liên đoàn Luật sư Việt Nam thực hiện, gửi rộng rãi tới các luật sư để xin ý kiến.

Đề án dày 30 trang được thực hiện đầy đủ, công phu và cầu thị, có căn cứ pháp lý, căn cứ thực tế từ các quốc gia theo hệ thống thông luật cổ điển hoặc có bề dày lịch sử hoạt động pháp lý như Anh, Pháp; đến những nước có quan hệ gần gũi với Việt Nam như Lào, Trung Quốc, Thái Lan; hay những nền tư pháp đáng học hỏi như Hàn Quốc, Singapore. Từ các phân tích, đánh giá đó, Đề án đề xuất trang phục mới thống nhất cho luật sư Việt Nam là áo choàng đen thay cho áo vest như quy định hiện tại.

Đề án này là một khuôn mẫu đáng tham khảo cho việc chuẩn hóa cách trình bày các ý định và ý tưởng của mọi tổ chức, trước khi đưa ra phát ngôn hoặc công bố rộng rãi.

Nhưng quay lại với một nội dung bên trong - là tấm áo choàng. Ở Anh, không chỉ có áo choàng luật sư không thay đổi sau gần 500 năm, có những án lệ từ thế kỷ 12-13 nay vẫn được công nhận.

Gần gũi hơn, Anh vẫn duy trì hệ thống vòi nước nóng - lạnh riêng biệt, một bên nóng bỏng tay và một bên lạnh thấu xương, ổ cắm điện dùng chuẩn cắm riêng, công tắc đèn giật dây, xe cộ đều đi bên trái.

Tất cả những thứ từ vài trăm năm trước vẫn được dùng cho đến ngày này, bởi người Anh có một nguyên tắc - bất thành văn nhưng lại trở thành bản sắc: If it ain’t broke, don’t fix it - Nếu không hỏng, đừng cố sửa.

Những hệ thống tưởng như kỳ quặc vẫn được người Anh duy trì, không phải vì họ không biết cách làm hiện đại hơn, mà vì cái đang có vẫn vận hành ổn định và rẻ hơn để duy trì. Hệ thống vòi nước nóng - lạnh tách biệt là một ví dụ điển hình: cấu tạo đơn giản, ít bộ phận trung gian, hỏng ở đâu sửa ở đó, không cần can thiệp đồng bộ toàn bộ hệ thống. So với các vòi trộn hiện đại, việc bảo trì dễ hơn, chi phí thấp hơn và rủi ro kỹ thuật cũng nhỏ hơn nhiều.

Từ những lựa chọn rất đời thường như vậy, có thể thấy nguyên tắc "chưa hỏng, đừng sửa" không hề là biểu hiện của sự bảo thủ hay sợ thay đổi. Ngược lại, đó là một dạng khôn ngoan đã được chắt lọc qua thời gian. Nguyên tắc này thừa nhận rằng có những thiết chế, thói quen và biểu tượng không chỉ tồn tại để vận hành cho trơn tru, mà còn để tích lũy niềm tin, sự quen thuộc và cảm giác ổn định cho xã hội. Mỗi lần thay đổi một khuôn mẫu đã ăn sâu vào đời sống, cái mất đi không chỉ là hình thức cũ, mà còn là lớp ký ức và trật tự đã được cộng đồng chấp nhận.

Quan trọng hơn, nguyên tắc "không hỏng - đừng sửa" buộc người ta phải trả lời những câu hỏi nghiêm khắc trước khi sửa đổi bất kỳ thứ gì: vấn đề thực sự nằm ở đâu, và cái mới có chắc chắn tốt hơn cái đang có? Khi không có câu trả lời thuyết phục, chọn đứng yên không phải là trì trệ, mà là sự thận trọng cần thiết - một lựa chọn ưu việt trong quản trị xã hội, nơi không phải mọi tiến bộ đều đến từ thay đổi, mà nhiều khi đến từ việc biết không cần thay đổi. Nguyên tắc "chưa hỏng, đừng sửa" cũng vì thế bộc lộ rõ ưu thế của nó: tiết kiệm nguồn lực, hạn chế rủi ro, và cho phép xã hội dành năng lượng cho những thay đổi thực sự cần thiết.

Đề án của Liên đoàn nêu một số hạn chế, bất cập của trang phục hiện nay nhưng phần này còn nhẹ, chưa đủ cho thấy mức độ ảnh hưởng nghiêm trọng, hoặc làm suy giảm đáng kể đến vị thế nghề nghiệp, hay cản trở hoạt động tranh tụng của luật sư.

Hơn nữa, tấm áo không làm nên luật sư. Thứ cần thay đổi, cải thiện cho tốt hơn nằm ở chỗ khác. Vai trò của luật sư được khẳng định thông qua sự tôn trọng thực chất quyền tranh tụng, thông qua vị thế bình đẳng giữa bên buộc tội và bên bào chữa trong tố tụng. Uy tín của một nền tư pháp không đến từ hình thức bên ngoài, mà đến từ việc các nguyên tắc ấy có được vận hành nhất quán trong thực tiễn hay không.

Sir Edward Coke luôn được nhớ đến trong bộ áo choàng đỏ và chiếc mũ trắng. Nhưng điều khiến ông trở thành biểu tượng chính là ở tinh thần thượng tôn pháp luật, ở sự dấn thân để bảo đảm quyền lực của hiến pháp.

Bùi Phú Châu