Trên đường Hồ Chí Minh hướng bắc - nam, khi xuống khỏi đèo Đá Đẽo quanh co là đoạn đường thẳng tắp, bằng phẳng chạy qua thung lũng. Đây là di tích sân bay dã chiến duy nhất của Bộ Quốc phòng trên dãy Trường Sơn, mang tên Khe Gát. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, sân bay là hạ tầng quân sự tối mật, được ngụy trang kỹ lưỡng giữa núi rừng.

Quảng Trị từng giữ vị trí chiến lược trên tuyến đường Trường Sơn, là đầu mối giao thông quan trọng chi viện cho chiến trường miền Nam. Khu vực này thường xuyên bị không quân và hải quân Mỹ đánh phá nhằm cắt đứt nguồn tiếp tế từ hậu phương miền Bắc.

Cuối năm 1968, Bộ Quốc phòng chủ trương xây dựng sân bay dã chiến mang mật danh B7 tại thôn Khe Gát, tạo yếu tố bất ngờ trong tác chiến phòng không, bảo vệ tuyến vận tải chiến lược. Công trình được xây dựng trong khi các phương tiện trinh sát hiện đại của Mỹ như OV-10, SR-71 và hệ thống cảm biến hoạt động liên tục.

Sân bay chỉ có một đường băng duy nhất rộng hơn 30 m, dài 1,8 km. Sau chiến tranh, công trình không sử dụng. Khi xây dựng đường Hồ Chí Minh, nhà chức trách đã làm đường bêtông rộng 9 m, hai làn xe chạy, phần đất còn lại của đường băng giữ lại.

Tiểu đoàn Công binh 28 (nay là Lữ đoàn Công binh 28, Quân chủng Phòng không - Không quân) được giao nhiệm vụ xây dựng sân bay. Cùng với bộ đội là hàng trăm thanh niên xung phong và người dân địa phương ngày đêm gánh đất làm đường băng, dựng lá ngụy trang, tiếp tế lương thực.

Hiện trạng sân bay dã chiến cơ bản còn nguyên vẹn, ở giữa là đường Hồ Chí Minh, mỗi ngày có hàng trăm phương tiện lưu thông.

Ông Trần Xuân Triển, 58 tuổi, sống gần khu vực sân bay, cho biết cha ông từng kể sân bay hoàn thành sau hơn 7 tháng thi công. Quá trình xây dựng, máy móc, phương tiện được giấu kín trong các hang đá, máy bay có đường dẫn vào rừng trú ẩn.

Hai bên đường băng là núi đá vôi. Nhiều hang đá dọc sườn núi từng là nơi trú ẩn của bộ đội và người dân trong những đợt không kích của Mỹ.

Sân bay dã chiến Khe Gát chỉ một lần đón máy bay hạ cánh và xuất kích. Đêm 18/4/1972, biên đội MiG-17 của Trung đoàn Tiêm kích 923 cơ động bí mật hạ cánh xuống sân bay. Hai phi công Lê Xuân Dị và Nguyễn Văn Bảy (Bảy B) lái máy bay từ Kép (Bắc Ninh) đến Gia Lâm (Hà Nội), Vinh (Nghệ An), rồi vào Khe Gát hạ cánh trong đêm chờ thời cơ.

Sơ đồ trận đánh tàu chiến Mỹ của biên đội MiG-17 ngày 19/4/1972 trưng bày tại Bảo tàng Phòng không - Không quân. Ảnh: BTLSQSVN

Bia di tích lịch sử quốc gia đường Hồ Chí Minh Đông Trường Sơn - sân bay dã chiến Khe Gát. Công trình có ý nghĩa lịch sử đặc biệt, gắn với trận xuất kích duy nhất và giành chiến thắng. Bên cạnh là vỏ bom do không quân Mỹ thả xuống được trưng bày dưới bia di tích.

Vị trí sân bay dã chiến Khe Gát ngày nay không còn nguyên trạng như thời chiến, song vẫn là di tích lịch sử đặc biệt trong hệ thống di tích đường Hồ Chí Minh, trở thành điểm tham quan tuyến du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng. Đồ họa: Tâm Thảo