Tại Hà Nội và TP HCM, các tuyến đường sắt đô thị đang được đẩy nhanh tiến độ chuẩn bị đầu tư và triển khai xây dựng. Hà Nội đang xây dựng đoạn ngầm tuyến số 3 (Nhổn - ga Hà Nội), dự kiến hoàn thành cuối năm 2027; bắt đầu triển khai các tuyến số 2 Nam Thăng Long - Trần Hưng Đạo, tuyến số 5 Văn Cao - Láng - Hòa Lạc. TP HCM đã khởi công tuyến Bến Thành - Cần Giờ, chuẩn bị triển khai tuyến số 2 Bến Thành - Tham Lương. Các thành phố đều hướng tới hình thành mạng lưới giao thông công cộng khối lượng lớn, giảm ùn tắc và ô nhiễm môi trường.

Với dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng có tổng mức đầu tư hơn 203.200 tỷ đồng, chủ đầu tư đang lập báo cáo nghiên cứu khả thi hạng mục xây dựng tuyến chính, đã khởi công xây dựng các ga và đường kết nối vào ngày 19/12/2025. Tuyến đường này được kỳ vọng tạo trục vận tải mới, kết nối các tỉnh phía Bắc với hệ thống cảng biển Hải Phòng và hành lang kinh tế với Trung Quốc.

Trong khi đó, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam với tổng mức đầu tư khoảng 1,7 triệu tỷ đồng đang được lập báo cáo nghiên cứu khả thi. Các tỉnh, thành đã khởi công nhiều khu tái định cư từ tháng 8/2025. Bộ Xây dựng cũng bàn giao hồ sơ nghiên cứu tiền khả thi cho 15 địa phương để chuẩn bị giải phóng mặt bằng và bố trí hơn 2.000 tỷ đồng vốn ngân sách giải phóng mặt bằng cho địa phương. Dự kiến cuối năm 2026 sẽ khởi công dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam.

Đường sắt tốc độ cao Bắc Nam được xác định là dự án then chốt trong loạt dự án đường sắt quy mô lớn đang được thúc đẩy. Chính phủ đã yêu cầu sớm hoàn thiện các báo cáo quan trọng để kịp trình cấp có thẩm quyền; đồng thời làm rõ phương thức đầu tư, cơ chế huy động vốn, tổ chức quản lý dự án và chuẩn hóa các bước chuẩn bị kỹ thuật.

Cùng với trục Bắc Nam, các dự án kết nối vùng và logistics cũng được đẩy nhanh nhằm khai thác hành lang vận tải đến cảng biển, khu công nghiệp, trung tâm dịch vụ hậu cần và cửa khẩu. Ở mảng đường sắt đô thị, các địa phương tiếp tục điều chỉnh quy hoạch, bổ sung nguồn lực, tháo gỡ thủ tục để mở rộng mạng lưới tại những đô thị lớn.

Để đồng thời triển khai nhiều dự án, cơ quan quản lý triển khai các nhóm nhiệm vụ về tổ chức điều phối, hoàn thiện pháp lý và chuẩn hóa kỹ thuật. Sau khi Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư các dự án đường sắt quan trọng, ngày 15/3/2025, Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm, dự án quan trọng quốc gia lĩnh vực đường sắt được thành lập.

Cùng với đó, Quốc hội sửa đổi Luật Đường sắt và Luật Xây dựng; Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành đẩy nhanh xây dựng, sửa đổi các nghị định, thông tư liên quan để tháo gỡ vướng mắc trong đầu tư, quản lý, khai thác và huy động nguồn lực cho các dự án.

Bộ Xây dựng đồng thời xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật chuyên ngành đường sắt làm cơ sở thiết kế, thi công và khai thác. Đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP HCM có 311 tiêu chuẩn đang được rà soát, áp dụng. Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng dự kiến áp dụng 88 bộ tiêu chuẩn khảo sát, thiết kế của Trung Quốc và 18 bộ tiêu chuẩn về lập dự toán, định mức xây dựng. Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam cần 219 tiêu chuẩn ngành đường sắt và xây dựng, 146 tiêu chuẩn châu Âu, quốc tế và 118 tiêu chuẩn Trung Quốc về an toàn, vận hành, công nghệ.

Chuẩn bị nguồn nhân lực

Nguồn nhân lực được xác định là yếu tố then chốt để triển khai các dự án đường sắt hiện đại. Ngành đường sắt đặt mục tiêu đào tạo hơn 50.000 nhân lực đến năm 2035, phục vụ công tác thiết kế, thi công, quản lý, vận hành và bảo trì.

Theo lộ trình, năm 2025 đào tạo cơ bản khoảng 320 người; giai đoạn 2026-2030 đào tạo khoảng 1.100 người; giai đoạn 2030-2035 đào tạo khoảng 41.000 người, tập trung vào quản lý, vận hành và khai thác hệ thống đường sắt hiện đại.

Tổng công ty Đường sắt Việt Nam có thế mạnh quản lý, khai thác, bảo trì toàn bộ mạng lưới đường sắt hiện hữu, đồng thời có nền tảng sản xuất nhiều hạng mục thiết bị công trình đường sắt, làm chủ hệ thống thông tin, tín hiệu. Doanh nghiệp cho biết sẵn sàng tham gia các dự án đường sắt quy mô lớn, tiếp nhận chuyển giao công nghệ, kỹ thuật từ giai đoạn đầu thiết kế.

Năm 2025, trường Cao đẳng Đường sắt tổ chức nhiều lớp học lý thuyết và thực hành cho cán bộ kỹ thuật ngành đường sắt. 175 cán bộ kỹ thuật công trình đường sắt và thông tin tín hiệu được đưa đi đào tạo tại Liễu Châu, Côn Minh (Trung Quốc).

Dù đã có sự chuẩn bị về thể chế, kỹ thuật và nguồn nhân lực, quá trình triển khai các dự án đường sắt quy mô lớn vẫn đối mặt nhiều thách thức, nhất là ở các khâu vốn, giải phóng mặt bằng, công nghệ và tổ chức thực hiện. Bài toán vốn đầu tư được xem là thách thức lớn nhất.

Các dự án đường sắt quy mô lớn, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao Bắc Nam, đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn và thời gian thu hồi vốn dài. Tuyến đi qua nhiều địa phương, gồm cả khu vực đô thị, kéo theo khối lượng giải phóng mặt bằng lớn, chi phí cao và nguy cơ chậm tiến độ nếu thiếu phối hợp đồng bộ giữa Trung ương và địa phương.

Về công nghệ và tiêu chuẩn kỹ thuật, các dự án áp dụng công nghệ hiện đại, tốc độ cao, đòi hỏi hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn đồng bộ và tiệm cận quốc tế. Trong khi đó, năng lực làm chủ công nghệ của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế, có thể phụ thuộc đối tác nước ngoài ở giai đoạn đầu. Việc thiếu đội ngũ chuyên gia có kinh nghiệm thiết kế, thi công và vận hành đường sắt hiện đại cũng có thể ảnh hưởng tiến độ và chất lượng dự án.

Để tháo gỡ các vướng mắc, các chuyên gia đề xuất cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, nhất là cơ chế đặc thù về vốn, giải phóng mặt bằng và lựa chọn công nghệ; tăng cường vai trò điều phối của Nhà nước và nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước, nhằm bảo đảm các dự án đường sắt trọng điểm được triển khai đúng tiến độ, hiệu quả và bền vững.

Đoàn Loan