Việc trở thành thẩm phán tại Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) từ lâu đã được coi là một vinh dự. Nhưng với thẩm phán Luz del Carmen Ibanez Carranza, vai trò này lại đang mang đến cho bà nhiều rắc rối.

Bà Ibanez từng là công tố viên tại quê nhà Peru, nơi bà thường xuyên bị đe dọa đến tính mạng. Bà đã tham gia các phiên tòa xét xử những phần tử khủng bố thuộc tổ chức Con đường Sáng, các sĩ quan quân đội bị buộc tội vi phạm nhân quyền và các quan chức chính phủ bị cáo buộc tham nhũng trước khi nhậm chức thẩm phán ICC năm 2018.

Nhưng kể từ khi chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump áp đặt các lệnh trừng phạt đối với bà và một số đồng nghiệp nhằm trả đũa quyết định của ICC về việc điều tra cáo buộc lực lượng Mỹ phạm tội ác chiến tranh trong cuộc chiến tại Afghanistan, Ibanez cho biết cuộc sống đã đảo lộn hoàn toàn đối với bà.

Lệnh trừng phạt đã cắt đứt hoàn toàn nguồn tiền, hàng hóa và thẻ tín dụng từ Mỹ của các thẩm phán, đồng thời cấm những cá nhân và doanh nghiệp tại Mỹ hợp tác với họ.

"Chúng tôi bị đối xử như những kẻ bị ruồng bỏ, bị Mỹ đưa vào chung danh sách cùng với những tên khủng bố và những kẻ buôn ma túy", bà Ibanez nói.

Ngày 18/12 năm ngoái, Mỹ đưa thêm hai thẩm phán ICC vào danh sách đen, nâng tổng số quan chức cấp cao tại tòa án này chịu lệnh trừng phạt từ Mỹ lên 11 người, gồm 8 thẩm phán và ba công tố viên hàng đầu.

Một số người bị trừng phạt vì phán quyết năm 2020 về việc điều tra các cáo buộc quân đội và nhân viên Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) phạm tội ác chiến tranh tại Afghanistan, mặc dù công tố viên đã gác lại những nội dung liên quan đến Mỹ trong vụ án trên vào năm 2021.

Nhưng trọng tâm chính trong các lệnh trừng phạt từ Mỹ là nhằm gây sức ép buộc ICC phải hủy bỏ lệnh bắt ban hành năm 2024 đối với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cựu bộ trưởng quốc phòng Yoav Gallant. ICC cáo buộc hai người này phải chịu trách nhiệm về tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người tại Gaza.

ICC đang căng thẳng hơn bao giờ hết khi điều tra cáo buộc về những tội ác ở hàng loạt địa điểm trên thế giới, như Afghanistan, Libya, Myanmar, Sudan, Ukraine cũng như Gaza. Tuy nhiên, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio lại mô tả ICC là "mối đe dọa an ninh quốc gia" và cảnh báo Mỹ có thể áp đặt thêm các hình phạt khác.

"Các thẩm phán chúng tôi sẽ không nao núng", bà Ibanez khẳng định. "Tôi ở đây không phải vì cần việc làm. Tôi ở đây vì tin rằng sứ mệnh của mình là thực thi công lý thay mặt cho những nạn nhân dễ bị tổn thương nhất".

Kimberly Prost, thẩm phán người Canada, cũng trở thành mục tiêu trừng phạt của Mỹ vì liên quan đến cuộc điều tra tại Afghanistan. Prost cho biết những hạn chế từ lệnh trừng phạt do Mỹ áp đặt đang "tác động sâu rộng đến cuộc sống hàng ngày" của bà.

"Tôi mất quyền truy cập tức thời vào tất cả các loại thẻ tín dụng chính sử dụng hệ thống SWIFT do Mỹ kiểm soát", bà nói. "Tài khoản Amazon và Google của tôi đã bị đóng. Tôi không thể thanh toán hóa đơn điện nước hay các dịch vụ đăng ký định kỳ, không đặt được phòng khách sạn, vé tàu hỏa hay máy bay. Tôi không thể mua USD vì tên mình nằm trong danh sách cảnh báo".

"Những biện pháp cưỡng ép này nhằm mục đích đe dọa", bà Prost nói thêm. "Chúng có thể tác động tới tâm lý tất cả thẩm phán chúng tôi. Nhưng tôi có thể khẳng định thay cho các đồng nghiệp của mình: Chúng tôi sẽ không bị khuất phục".

Ngoài Mỹ, một số chính phủ khác cũng nhắm vào ICC. Tháng 12/2025, tòa án Nga thông báo công tố viên trưởng và 8 thẩm phán ICC đã bị xét xử vắng mặt và bị tuyên án tới 15 năm tù. ICC năm 2023 ban hành lệnh bắt Tổng thống Vladimir Putin với cáo buộc di chuyển trái phép trẻ em từ Ukraine sang Nga, coi đây là "tội ác chiến tranh".

Tuy nhiên, quyết định từ phía Mỹ đang tạo ra mối đe dọa hiện hữu đối với các thẩm phán. Ngoài lệnh trừng phạt, chính quyền Tổng thống Trump còn thúc giục các nước đồng minh rút khỏi ICC và đang cân nhắc biện pháp nhằm làm tê liệt hoạt động của cơ quan này.

Để đối phó, ICC đang thay đổi những hệ thống tài chính và công nghệ mà họ sử dụng, vốn do Mỹ chi phối. Theo một số nguồn thạo tin, hồ sơ và kho lưu trữ dữ liệu khác đã được sao lưu tại nhiều địa điểm khác nhau, đồng thời họ cũng chuyển sang những hệ thống liên lạc và tài chính của châu Âu. ICC cũng có phương án dự phòng nhằm đảm bảo việc chi trả lương cho khoảng 1.100 nhân viên và nhận lệ phí đóng góp từ 125 chính phủ thành viên.

Các nhà cung cấp dịch vụ tiêu dùng, ngân hàng và công ty bảo hiểm của ICC không thuộc phạm vi điều chỉnh của luật pháp Mỹ đã được tham vấn để xác định liệu họ có nên duy trì quan hệ nếu toàn bộ thành viên ICC bị trừng phạt hay không.

Hồi tháng 9 năm ngoái, ICC thông báo sẽ chuyển đổi phần mềm văn phòng từ Microsoft sang nền tảng mã nguồn mở do một công ty trực thuộc chính phủ Đức phát triển.

Một số quốc gia EU đã thúc giục khối áp dụng "quy chế ngăn chặn", cho phép các quốc gia thành viên có quyền từ chối thực thi những luật do Mỹ ban hành đi ngược lại quy tắc pháp lý của châu Âu. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng cách bảo vệ đó vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Các công ty châu Âu hoàn toàn có thể cắt dịch vụ với ICC do lo sợ lợi ích của họ tại Mỹ bị ảnh hưởng.

"Chúng tôi đã thực hiện một số thay đổi và áp dụng các biện pháp nhằm bảo vệ tòa án", Osvaldo Zavala Giler, người dẫn dắt quá trình cải tổ các hệ thống của ICC, cho hay. "Nhưng nguy cơ gián đoạn hoạt động vẫn còn đó".

Vũ Hoàng (Theo AFP, Reuters, AP)