Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc đổi mới 40 năm qua ở Việt Nam của Ban Chấp hành Trung ương khóa 13 nhìn lại bối cảnh trước năm 1986, khi đất nước bị chiến tranh tàn phá nặng nề và rơi vào khủng hoảng kinh tế - xã hội kéo dài. Cuối thập niên 1970, đầu thập niên 1980, nền kinh tế thiếu hụt hàng hóa nghiêm trọng, đời sống người dân khó khăn. 10 năm đầu sau thống nhất đất nước, thu nhập bình quân đầu người Việt Nam chỉ 125-200 USD/năm, nằm trong nhóm 20 nước nghèo nhất thế giới. Lạm phát cuối năm 1986 lên đến 774%.

Đại hội Đảng 6 xác định một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là sai lầm nghiêm trọng về chủ trương, chính sách lớn, chỉ đạo chiến lược và tổ chức thực hiện. Do đó từ năm 1986, Việt Nam bắt đầu công cuộc đổi mới. Trong 10 năm đầu, dù chịu tác động từ bao vây, cấm vận, nền kinh tế dần thoát khỏi khủng hoảng, vượt qua khó khăn. Kinh tế từng bước khắc phục tình trạng trì trệ, suy thoái và duy trì tốc độ tăng trưởng khá cao liên tục.

Giai đoạn 1996-2005, đất nước giữ ổn định, thế và lực tăng lên. Từ chỗ khan hiếm hàng hóa, năng lực sản xuất dần đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người dân và nền kinh tế; xuất khẩu tăng, hình thành dự trữ, từng bước củng cố nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Trong giai đoạn 2006-2015, Việt Nam trở thành nước đang phát triển thu nhập trung bình thấp; chính trị - xã hội ổn định, an sinh được bảo đảm. Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân trong 30 năm đầu đổi mới đạt gần 7%/năm. Giai đoạn 1991-2016, xuất khẩu tăng 60 lần, nhập khẩu tăng 80 lần, phản ánh mức độ mở rộng của nền kinh tế và quá trình hội nhập.

Từ 2016 đến nay, dù môi trường quốc tế biến động, tăng trưởng GDP bình quân vẫn duy trì 6,2%/năm. Quy mô nền kinh tế và thu nhập bình quân đầu người tăng gần gấp đôi, lên trên 510 tỷ USD và khoảng 5.000 USD/người; đời sống người dân cải thiện rõ rệt.

Cùng với tăng trưởng kinh tế, cả nước đang triển khai cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy, sắp xếp tổ chức hệ thống chính trị, xây dựng chính quyền 3 cấp và tổ chức lại không gian phát triển. Nhiều quyết sách chiến lược được ban hành nhằm tạo đột phá cho giai đoạn phát triển mới. Việt Nam tiếp tục giữ vững độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội; đẩy mạnh đối ngoại độc lập, tự chủ, đa dạng hóa, đa phương hóa.

Đánh giá tổng thể 40 năm đổi mới, báo cáo khẳng định đất nước đạt những thành tựu lớn, có ý nghĩa lịch sử. GS Tạ Ngọc Tấn, Phó chủ tịch thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương, cho rằng ý chí quyết tâm của Đảng và Nhà nước cùng niềm tin của nhân dân là nền tảng giúp Việt Nam vượt qua nhiều thách thức và đạt kết quả mang tính lịch sử.

Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ ra hàng loạt khó khăn còn tồn tại, trong đó có nguy cơ tụt hậu, rủi ro rơi vào bẫy thu nhập trung bình; phát triển chưa bền vững, năng suất lao động và sức cạnh tranh còn thấp. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư tiếp tục đặt ra yêu cầu mới với sản xuất, thương mại và an sinh xã hội.

Nhận thức đột phá về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Một nội dung nổi bật trong tổng kết 40 năm đổi mới là quá trình phát triển nhận thức lý luận về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Từ Đại hội 6, Đảng đặt vấn đề đổi mới cơ chế kinh tế, phục hồi và phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, sử dụng đầy đủ quan hệ hàng hóa - tiền tệ. Đại hội 7 tiếp tục xác định phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần là chủ trương chiến lược lâu dài trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đến Đại hội 10, nhận thức được thống nhất theo hướng coi kinh tế thị trường là sản phẩm của văn minh nhân loại.

Đại hội 13 xác định kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát của Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, gắn với mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh". Nền kinh tế gồm nhiều hình thức sở hữu và thành phần, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; kinh tế tập thể được củng cố; kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng; khu vực vốn đầu tư nước ngoài được khuyến khích.

Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị tháng 5/2025 nhấn mạnh kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, đồng thời yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Báo cáo tổng kết quá trình chuyển đổi về nhận thức, từ chỗ xem kinh tế thị trường là đặc trưng riêng của chủ nghĩa tư bản, đối lập với chủ nghĩa xã hội, đến việc xác định đây là thành quả chung của văn minh nhân loại. Mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được coi là một trụ cột quan trọng của thể chế phát triển nhanh và bền vững, "là một kiểu mới trong lịch sử phát triển".

Từ quốc gia lạc hậu thành nước đang phát triển

Sau 40 năm đổi mới, Việt Nam chuyển từ tình trạng đói nghèo, lạc hậu sang nhóm nước đang phát triển thu nhập trung bình cao, với tiềm lực và vị thế quốc tế được nâng lên.

Các thị trường vốn, trái phiếu doanh nghiệp từng bước trở thành kênh huy động vốn quan trọng cho doanh nghiệp. Chứng khoán, bảo hiểm tiếp tục phát triển; bất động sản mở rộng cả về quy mô và loại hình sản phẩm. Thị trường lao động mở rộng quy mô và nâng chất lượng; khoa học, công nghệ tiến triển, gắn kết sâu hơn với khu vực và thế giới.

Việt Nam thiết lập quan hệ thương mại với hơn 230 quốc gia, vùng lãnh thổ; ký 17 hiệp định thương mại tự do với hơn 60 đối tác; thu hút FDI và ODA từ nhiều đối tác lớn trên thế giới. Mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh" từng bước được hiện thực hóa thông qua điều chỉnh tăng lương cơ sở, lương tối thiểu vùng, giảm nghèo, mở rộng tầng lớp trung lưu. Các chỉ số phát triển con người HDI và chỉ số hạnh phúc được cải thiện.

Dù vậy, thể chế phát triển kinh tế vẫn còn quy định chồng chéo, gây khó khăn cho sản xuất kinh doanh. Các thành phần kinh tế phát triển chưa đạt kỳ vọng; vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước chưa phát huy đầy đủ; kinh tế tư nhân chưa bền vững; khu vực vốn đầu tư nước ngoài chưa tạo hiệu ứng lan tỏa như mong muốn. Mô hình tăng trưởng chưa dựa vững chắc trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh kinh tế, báo cáo ghi nhận chuyển biến tích cực về văn hóa, giáo dục, khoa học, quốc phòng - an ninh và đối ngoại. Việt Nam hoàn thành phổ cập tiểu học năm 2000; phổ cập trung học cơ sở năm 2010; phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ dưới 5 tuổi năm 2017.

Phấn đấu tăng trưởng hai con số giai đoạn 2026-2030

Trong giai đoạn tới, bối cảnh quốc tế được dự báo tiếp tục phức tạp; cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng; cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư làm thay đổi sâu sắc cơ cấu và phương thức sản xuất.

Ở trong nước, mục tiêu đến năm 2030 là nước thu nhập trung bình cao với quy mô GDP 900 tỷ USD, thu nhập bình quân đầu người 8.500 USD; đến năm 2045 GDP đạt 2.500 tỷ USD, nền giáo dục vào nhóm 10 nước tốt nhất châu Á. Tuy nhiên, thách thức về chênh lệch giàu nghèo vẫn hiện hữu.

Định hướng chung là tiếp tục kiên định đổi mới toàn diện; cơ cấu lại nền kinh tế, xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn 2026-2030; đến năm 2030 là nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Để đạt mục tiêu, công tác xây dựng và thi hành pháp luật sẽ tiếp tục đổi mới mạnh mẽ; giữ ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và bảo đảm các cân đối lớn. Nhà nước sẽ thực hiện hiệu quả cơ chế thu hút, trọng dụng nhân tài; phát huy các động lực tăng trưởng mới như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn.

Kinh tế nhà nước được định hướng "thật sự giữ vai trò chủ đạo", đồng thời tạo điều kiện để kinh tế tư nhân thực sự là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, chú trọng phát triển các tập đoàn tư nhân lớn. Đầu tư nước ngoài được thu hút có chọn lọc, ưu tiên công nghệ cao; công nghiệp quốc phòng, an ninh phát triển theo hướng lưỡng dụng, hiện đại.

Mục tiêu 2 mốc 100 năm tiếp tục được đặt trong nền tảng tinh thần yêu nước, ý chí tự cường, đoàn kết và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Đến năm 2030, đất nước thực hiện chính sách cơ bản miễn viện phí toàn dân. "Tổng kết 40 năm đổi mới là cơ sở nền tảng về khoa học, thực tiễn để xây dựng Văn kiện Đại hội Đảng 14", GS Tạ Ngọc Tấn nói.

Vũ Tuân