Xây dựng nền tảng dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm tại Việt Nam

Dữ liệu - “điểm nghẽn” lớn nhất của quản lý an toàn thực phẩm

An toàn thực phẩm (ATTP) không còn là câu chuyện riêng của ngành Y tế hay Quản lý thị trường, mà đã trở thành vấn đề an ninh con người, an ninh kinh tế và niềm tin xã hội. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng thực phẩm ngày càng kéo dài, xuyên vùng, xuyên biên giới, thực phẩm chế biến sẵn, thực phẩm tiêu dùng nhanh len lỏi vào từng bữa ăn gia đình, yêu cầu quản lý dựa trên dữ liệu, dựa trên đánh giá nguy cơ thay vì cách làm thủ công, phân tán đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Thực tiễn đó đặt ra đòi hỏi phải sớm xây dựng và vận hành hiệu quả nền tảng dữ liệu quốc gia về ATTP, một “xương sống số” cho toàn bộ hệ thống quản lý từ Trung ương đến cơ sở, từ phòng thí nghiệm đến thị trường, từ cơ quan quản lý đến người tiêu dùng.

Nhiều năm qua, công tác quản lý ATTP ở Việt Nam đã đạt được những kết quả nhất định. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từng bước được hoàn thiện... Tuy nhiên, vẫn tồn tại một nghịch lý lớn: không thiếu dữ liệu, nhưng thiếu hệ thống dữ liệu dùng chung.

Dù các Bộ, ngành, địa phương đều có hoạt động kiểm tra, giám sát, kiểm nghiệm, báo cáo; các phòng thí nghiệm tạo ra khối lượng lớn kết quả phân tích; các chương trình giám sát quốc gia, giám sát chuyên ngành được triển khai thường xuyên. Song, phần lớn dữ liệu này đang tồn tại ở dạng phân mảnh, thiếu chuẩn hóa, khó kết nối, thậm chí “nằm yên” trong các báo cáo giấy hoặc file nội bộ, chưa được số hóa đầy đủ, chưa được khai thác đúng giá trị.

Thực trạng này khiến việc đánh giá nguy cơ ATTP, nền tảng của quản lý hiện đại, gặp nhiều hạn chế. Phát biểu tại Hội thảo quốc tế “Ứng dụng đánh giá nguy cơ hóa học và vi sinh trong bảo đảm an toàn thực phẩm”, PGS.TS Lê Thị Hồng Hảo, Viện trưởng Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia nhấn mạnh: quản lý ATTP muốn hiệu quả phải dựa trên bằng chứng khoa học, trong đó đánh giá nguy cơ là công cụ hữu hiệu và khả thi nhất. Tuy nhiên, để đánh giá nguy cơ chính xác, điều kiện tiên quyết là phải có hệ thống dữ liệu đầy đủ, tin cậy, được cập nhật và chia sẻ.

Cùng quan điểm, TS Trần Cao Sơn, Phó Viện trưởng Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm Quốc gia chỉ rõ: Mặc dù Việt Nam có lượng dữ liệu đáng kể từ phòng thí nghiệm và các chương trình giám sát, nhưng phần lớn dữ liệu chưa được số hóa hoặc chia sẻ liên thông giữa các Bộ, ngành và địa phương. Điều này làm giảm mạnh khả năng sử dụng dữ liệu cho hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng, khiến công tác quản lý vẫn nặng về xử lý sự vụ, thiếu tính dự báo và phòng ngừa.

Xây dựng nền tảng dữ liệu quốc gia là cải cách thể chế sâu rộng

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng nền tảng dữ liệu quốc gia về ATTP không đơn thuần là một dự án công nghệ, mà là một cải cách thể chế sâu rộng. Nền tảng này phải hướng tới mục tiêu tạo lập hệ thống thông tin thống nhất, liên thông từ Trung ương đến địa phương, khắc phục tình trạng dữ liệu rời rạc, thiếu đồng bộ. Đồng thời bảo đảm minh bạch hóa thông tin phục vụ người dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Về bản chất, nền tảng dữ liệu quốc gia về ATTP cần tích hợp dữ liệu đa nguồn: từ quản lý nhà nước, kiểm nghiệm, sản xuất - kinh doanh, y tế, nông nghiệp đến quản lý thị trường. Trên cơ sở đó, hệ thống hỗ trợ truy xuất nguồn gốc thực phẩm, kiểm soát rủi ro theo chuỗi “từ trang trại đến bàn ăn”, đồng thời cung cấp công cụ phân tích, cảnh báo sớm để cơ quan quản lý ra quyết định kịp thời.

Quan trọng hơn, nền tảng này còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, thông qua các công cụ tuyên truyền, tập huấn, phổ biến kiến thức ATTP; giúp người tiêu dùng có quyền và có khả năng tiếp cận thông tin về nguồn gốc, chất lượng sản phẩm mà mình sử dụng hằng ngày, một yếu tố then chốt để xây dựng thị trường thực phẩm minh bạch, lành mạnh.

Một tín hiệu tích cực là từ đầu năm 2024, Cục ATTP, Bộ Y tế phối hợp với Bộ ATTP và Dược phẩm Hàn Quốc (MFDS) đã chính thức công bố Hệ thống quản trị ATTP tại Việt Nam, thuộc dự án ODA “Củng cố và thiết lập hệ thống quản trị ATTP tại Việt Nam”. Dự án được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chủ trương từ năm 2020 và hoàn thành giai đoạn triển khai kéo dài bốn năm (2020-2023).

Hệ thống được xây dựng với 5 hợp phần quan trọng: Thứ nhất, hệ thống báo cáo ATTP trực tuyến từ cấp xã/phường lên Trung ương, với hơn 12.000 tài khoản được thiết lập cho toàn bộ hệ thống quản lý. Thứ hai, Cổng thông ATTP cho cộng đồng, tích hợp bản đồ doanh nghiệp theo vùng địa lý và chức năng báo cáo ngộ độc thực phẩm trực tuyến. Thứ ba, hệ thống quản lý thực phẩm Việt Nam, phục vụ nghiệp vụ cho cán bộ quản lý. Thứ tư, hệ thống quản lý thông tin các phòng kiểm nghiệm, cho phép kết nối, tổng hợp tự động dữ liệu kiểm nghiệm. Thứ năm, hệ thống web mobile, giúp người dân dễ dàng tiếp cận thông tin qua thiết bị di động.

Đáng chú ý, hệ thống đã được Bộ Quốc phòng và Tập đoàn FPT đánh giá, xác nhận đáp ứng yêu cầu an toàn thông tin và sẵn sàng đưa vào vận hành chính thức. Tuy nhiên, để hệ thống thực sự phát huy hiệu quả, yêu cầu đặt ra là dữ liệu đầu vào phải được cập nhật nghiêm túc từ cơ sở. Điều này đòi hỏi các địa phương phải coi việc nhập liệu, cập nhật dữ liệu là nhiệm vụ thường xuyên, gắn với trách nhiệm cá nhân, thay vì phong trào mang tính đối phó.

Muốn quản lý ATTP dựa trên nguy cơ, không có con đường nào khác ngoài dữ liệu. Nền tảng dữ liệu quốc gia chính là điều kiện tiên quyết để phân tích, dự báo và can thiệp sớm trước khi rủi ro trở thành hậu quả. Xây dựng nền tảng dữ liệu quốc gia về ATTP cần được đặt trong chiến lược tổng thể, hướng tới thiết lập “hệ thống phòng thủ đa tầng”. Ở đó, toàn bộ chuỗi cung ứng được số hóa; mỗi sản phẩm có mã định danh duy nhất; dữ liệu truy xuất bất biến; camera giám sát trực tuyến tại cơ sở sản xuất được kết nối với cơ quan quản lý; cơ chế báo cáo ẩn danh bảo vệ người “thổi còi” được luật hóa…

Hoàn thiện pháp lý - “chìa khóa” để dữ liệu được chia sẻ

Thực tế, công nghệ chỉ là một nửa của bài toán. Nửa còn lại, mang tính quyết định, chính là khung pháp lý. TS Chu Quốc Thịnh, Quyền Cục trưởng Cục ATTP (Bộ Y tế) cho biết, Bộ đang khẩn trương xây dựng Luật ATTP (sửa đổi) để trình Quốc hội khóa XVI, với định hướng chuyển mạnh từ quản lý an toàn đơn thuần sang quản lý chất lượng dựa trên nguy cơ.

Song song với đó, hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về ATTP đang được hoàn thiện, tích hợp 98 thủ tục hành chính, quản lý thực hành sản xuất tốt (GMP) và quảng cáo thực phẩm, bảo đảm vận hành thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Việc rà soát, cập nhật 37 quy chuẩn kỹ thuật quốc gia cũng đang được triển khai nhằm tạo nền tảng khoa học cho công tác giám sát thị trường.

Đặc biệt, Bộ Y tế đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư quy định chế độ báo cáo và mẫu biểu báo cáo về ATTP, nhằm khắc phục tình trạng báo cáo chậm, thiếu chính xác, thiếu đồng nhất giữa các địa phương, một “nút thắt” kéo dài nhiều năm. Dự thảo Thông tư mới chuẩn hóa từ tên biểu, phân tổ, đơn vị tính đến trách nhiệm ký xác nhận, đồng thời điều chỉnh kỳ báo cáo từ quý sang báo cáo tháng, phù hợp với yêu cầu quản lý số hóa. Đây không chỉ là thay đổi về hình thức báo cáo, mà là bước chuyển quan trọng từ báo cáo giấy sang quản lý dựa trên dữ liệu sống.

* Tại cuộc họp Ban Chỉ đạo liên ngành Trung ương về an toàn thực phẩm, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long yêu cầu các Bộ, ngành, địa phương tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác bảo đảm an toàn thực phẩm; chủ động, tăng cường kiểm tra đột xuất, kiên quyết xử lý nghiêm các hành vi trục lợi, lợi dụng, sai phạm.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu khẩn trương xây dựng, ban hành hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về an toàn thực phẩm; đồng thời đẩy nhanh tiến độ xây dựng cơ sở dữ liệu thực phẩm trong từng lĩnh vực, bảo đảm liên thông theo đúng chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ.

Phó Thủ tướng Lê Thành Long.

* Theo TS Trần Cao Sơn, Phó Viện trưởng Viện Kiểm nghiệm an toàn thực phẩm quốc gia, công tác đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế do dữ liệu phân tán, thiếu chuẩn hóa và chưa được chia sẻ, dù đã có lượng lớn dữ liệu từ các phòng thí nghiệm và chương trình giám sát. Việc thiếu số hóa và liên thông giữa các Bộ, ngành, địa phương khiến dữ liệu chưa được khai thác hiệu quả cho hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng.

Việc thành lập Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm (VFSA) vào tháng 7/2024 được xem là bước tiến quan trọng, thể hiện định hướng tiếp cận khoa học theo chuẩn mực quốc tế. Trên cơ sở thực tiễn quốc tế, nghiên cứu đề xuất mô hình chuyển đổi số trong quản lý dữ liệu nguy cơ an toàn thực phẩm tại Việt Nam, bao gồm xây dựng khung dữ liệu chuẩn hóa, thiết kế nền tảng số phù hợp với thể chế trong nước và triển khai thí điểm tại Viện Kiểm nghiệm an toàn thực phẩm Quốc gia, trước mắt tập trung vào lĩnh vực y tế. Đây là những bước nền tảng nhằm nâng cao chất lượng, khả năng khai thác và tính minh bạch của dữ liệu, phục vụ đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm kịp thời, hiệu quả.

TS.Trần Cao Sơn.

* Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, sau 15 năm thực hiện Luật An toàn thực phẩm, nhiều quy định đã bộc lộ hạn chế, không còn phù hợp với yêu cầu quản lý trong bối cảnh mới. Việc sửa đổi Luật cùng với hoàn thiện chế độ báo cáo thống kê là những mắt xích quan trọng để xây dựng mô hình quản lý an toàn thực phẩm dựa trên đánh giá nguy cơ, chuỗi sản xuất và truy xuất nguồn gốc.

Định hướng xuyên suốt là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm người đứng đầu; tăng cường hậu kiểm, nâng mức xử phạt đủ sức răn đe; ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin và xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung của ba bộ quản lý lĩnh vực thực phẩm. Qua đó, giảm tiếp xúc trực tiếp giữa cán bộ quản lý với doanh nghiệp, hạn chế tiêu cực, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên.

Việc ban hành Thông tư quy định chế độ báo cáo và mẫu biểu báo cáo về an toàn thực phẩm không chỉ nhằm chấn chỉnh kỷ cương báo cáo, mà còn đặt nền móng cho một hệ thống quản lý hiện đại, minh bạch, lấy dữ liệu làm trung tâm. Đây là bước đi cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, củng cố niềm tin của người tiêu dùng và tạo môi trường sản xuất, kinh doanh thực phẩm lành mạnh, bền vững trong giai đoạn phát triển mới.

Uyên Na (tổng hợp)

Nguyệt Thương