Việt Nam tìm động lực mới cho mô hình tăng trưởng trong kỷ nguyên mới

Đó là nội dung cốt lõi được thảo luận tại Hội thảo khoa học quốc gia "Đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới" do Báo Nhân Dân, Tạp chí Cộng sản, Đại học Kinh tế Quốc dân và Đại học Kinh tế TP HCM phối hợp tổ chức hôm nay 20/8 tại Hà Nội. 

 Ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam (Ảnh: Thành Đạt - Báo Nhân Dân).

Phát biểu đề dẫn, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, cho biết: Sau 40 năm đổi mới, quy mô và vị thế nền kinh tế Việt Nam đã thay đổi lớn. Tuy nhiên, những lợi thế từng tạo động lực tăng trưởng như lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên, gia tăng vốn đầu tư và mở rộng quy mô sản xuất đang dần thu hẹp.

Trong khi đó, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và AI đang tác động sâu rộng đến phương thức sản xuất và cạnh tranh toàn cầu. Việt Nam vì thế cần chuyển sang mô hình dựa nhiều hơn vào năng suất, tri thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời nâng vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Tăng trưởng hai con số không thể dựa vào động lực cũ

Bài toán đổi mới mô hình tăng trưởng càng trở nên cấp thiết khi Việt Nam đặt ra những mục tiêu cao cho giai đoạn 2026-2030.

Theo Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV được dẫn tại hội thảo, GDP giai đoạn này đặt mục tiêu tăng bình quân từ 10% mỗi năm, GDP bình quân đầu người đạt khoảng 8.500 USD vào năm 2030. Công nghiệp chế biến, chế tạo được định hướng chiếm khoảng 28% GDP, kinh tế số khoảng 30% GDP và đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng trên 55%.

Những chỉ tiêu này đặt ra yêu cầu thay đổi cách nền kinh tế tạo ra tăng trưởng. Thay vì tiếp tục mở rộng vốn, lao động và khai thác tài nguyên, Việt Nam phải tạo ra năng suất và giá trị gia tăng lớn hơn trên cùng một đơn vị nguồn lực.

Ảnh: Thành Đạt (Báo Nhân Dân). 

PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, cho rằng Việt Nam cần chuyển từ "lao động chân tay sang lao động sáng tạo".

Theo ông, mô hình kinh tế trước đây phụ thuộc nhiều vào hai nguồn lực là đất đai và lao động trình độ thấp. Nhưng chính những lợi thế này đang trở thành giới hạn trong giai đoạn phát triển mới. Trong đó, những bất cập về quản lý và sử dụng đất đai là một trong các vấn đề cần thay đổi để tạo không gian cho mô hình phát triển mới.

Thực tế, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng đã bộc lộ nhiều giới hạn. Năng suất và sức cạnh tranh chưa cao, khả năng ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo còn hạn chế. Các điểm nghẽn khác nằm ở quản trị, khả năng tích hợp và khai thác dữ liệu, chất lượng nguồn nhân lực, an ninh mạng và hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Trong khi đó, AI, dữ liệu lớn, tự động hóa và chuyển đổi xanh đang tạo ra những tiêu chuẩn cạnh tranh mới. Công nghệ không đơn thuần hình thành thêm các ngành kinh tế, mà trực tiếp thay đổi cách doanh nghiệp sản xuất, quản trị và tham gia chuỗi giá trị.

Với doanh nghiệp, điều này đồng nghĩa tăng trưởng không thể chỉ đến từ mở rộng nhà xưởng, tuyển thêm lao động hay tăng sản lượng. Doanh nghiệp phải nâng hàm lượng công nghệ, năng lực nghiên cứu - phát triển, quản trị dữ liệu và tham gia sâu hơn vào những khâu có giá trị gia tăng cao.

Thách thức nằm ở khả năng biến công nghệ thành năng suất

Theo GS.TS Ngô Thắng Lợi, chuyên gia kinh tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, cần chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ và nội lực. Theo ông, sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng khi duy trì tăng trưởng GDP bình quân khoảng 6,4% mỗi năm, thuộc nhóm cao trên thế giới, đồng thời chuyển từ một nước nghèo trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng đang bộc lộ những giới hạn khi tốc độ tăng trưởng có xu hướng chậm lại, năng suất và đóng góp của TFP còn hạn chế, nền kinh tế phụ thuộc đáng kể vào khu vực FDI, trong khi doanh nghiệp trong nước chưa đủ mạnh và năng lực nghiên cứu, đổi mới công nghệ còn yếu.

Toàn cảnh Hội thảo (Ảnh: Thành Đạt - Báo Nhân Dân).

Trong kỷ nguyên mới, Việt Nam cần chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng nhanh nhưng bền vững, dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực nội sinh. Doanh nghiệp phải thực sự trở thành trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia; đầu tư cho R&D cần gắn chặt với sản xuất, kinh doanh, đồng thời chú trọng đào tạo, thu hút và giữ chân nhân tài để tạo nền tảng nâng cao năng suất dài hạn.

Cùng với đó, cần thay đổi cách tiếp cận FDI, từ chú trọng thu hút vốn sang thúc đẩy hiệu ứng lan tỏa, chuyển giao công nghệ và kéo doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng nền kinh tế tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập, trong đó thành quả tăng trưởng được phân phối công bằng và xã hội là đối tượng thụ hưởng của quá trình phát triển.

Trong đó, khoa học công nghệ và chuyển đổi số không còn là một lĩnh vực riêng biệt mà trở thành hạ tầng xuyên suốt của mô hình phát triển.

Dữ liệu có thể trở thành nguồn lực sản xuất mới, AI và tự động hóa giúp tăng năng suất, công nghệ xanh thay đổi tiêu chuẩn sản xuất, còn các nền tảng số tạo ra phương thức mới trong cung cấp dịch vụ, quản trị doanh nghiệp và quản lý nhà nước.

Tuy nhiên, đầu tư công nghệ chưa đồng nghĩa với tăng trưởng nếu công nghệ không được hấp thụ vào nền kinh tế thực. Khoảng cách từ nghiên cứu đến thương mại hóa, năng lực tiếp nhận công nghệ của doanh nghiệp, liên kết giữa trường đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp và chất lượng nguồn nhân lực được xem là những mắt xích quyết định.

Các trường đại học vì vậy cũng được kỳ vọng thay đổi vai trò, từ chủ yếu đào tạo nhân lực sang tham gia sâu hơn vào nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, cung cấp luận cứ chính sách và hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Áp lực càng lớn khi mục tiêu tăng trưởng hai con số đòi hỏi năng suất lao động tăng khoảng 8,5% mỗi năm và đóng góp của TFP vượt 55%. Phần đáng kể của tăng trưởng tương lai vì vậy phải đến từ hiệu quả sử dụng nguồn lực, công nghệ và đổi mới sáng tạo, thay vì chỉ bổ sung vốn và lao động.

Điểm khó, theo các phân tích tại hội thảo, nằm ở khả năng thực thi. Thể chế cần đủ linh hoạt để các công nghệ và mô hình kinh doanh mới được thử nghiệm; thị trường vốn phải hỗ trợ những dự án đổi mới có mức độ rủi ro cao; kết quả nghiên cứu cần có đường đi tới doanh nghiệp; dữ liệu phải được kết nối và khai thác, trong khi lao động phải được đào tạo lại trước tốc độ phát triển nhanh của AI và tự động hóa.

Nếu những mắt xích này không chuyển động đồng bộ, đầu tư cho khoa học công nghệ có thể tăng nhưng chưa chắc chuyển hóa tương ứng thành năng suất. Ngược lại, tháo được các điểm nghẽn về thể chế, dữ liệu, công nghệ và nhân lực sẽ tạo cơ hội để Việt Nam dịch chuyển từ các công đoạn gia công, lắp ráp sang những khâu có hàm lượng tri thức và giá trị gia tăng cao hơn.

GS.TS Tạ Ngọc Tấn, nguyên Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng trong giai đoạn mới, yêu cầu đổi mới tư duy càng cấp thiết khi đất nước đứng trước hàng loạt vấn đề mới, từ kinh tế số, kinh tế dữ liệu, AI, khoa học công nghệ đến quản trị quốc gia, an ninh mạng và biến đổi khí hậu.

Theo ông, "kiên định để không chệch hướng, sáng tạo để không tụt hậu" cần trở thành yêu cầu xuyên suốt, trong đó đổi mới phải xuất phát từ thực tiễn và được thực tiễn kiểm nghiệm.

Phát biểu bế mạc, PGS.TS Phạm Minh Tuấn, Phó Tổng biên tập Tạp chí Cộng sản, nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mô hình phát triển theo hướng toàn diện, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nguồn nhân lực chất lượng cao làm những động lực quan trọng.

Theo Ban tổ chức, các tham luận và ý kiến tại hội thảo sẽ được tổng hợp, hoàn thiện, phục vụ nghiên cứu và tư vấn chính sách, góp phần triển khai Nghị quyết 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam.

Những mục tiêu lớn đến năm 2030. GDP giai đoạn 2026-2030 tăng bình quân từ 10% mỗi năm trở lên. GDP bình quân đầu người năm 2030 khoảng 8.500 USD. Công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm khoảng 28% GDP. Kinh tế số chiếm khoảng 30% GDP. TFP đóng góp trên 55% vào tăng trưởng. Năng suất lao động tăng khoảng 8,5% mỗi năm. Tỷ lệ đô thị hóa trên 50%.

Mộc Miên