Muốn tăng trưởng cao, nền kinh tế phải “đổi cách chạy”

Không thể lấy tốc độ GDP để đo cả quá trình phát triển

GDP 6 tháng đầu năm 2026 tăng 8,18% so với cùng kỳ năm 2025 (trong đó quý I tăng 7,94%, quý II tăng 8,39%), mức cao nhất trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, để đạt mục tiêu tăng trưởng 10% trong năm 2026 và duy trì tốc độ cao trong những năm tới, việc nhìn lại mô hình tăng trưởng và cách thức tạo ra tăng trưởng là cần thiết.

Tổng sản phẩm trong nước (GDP) quý II/2026 đạt mức tăng trưởng khá, với tốc độ tăng ước đạt 8,39% so với cùng kỳ năm trước. Ảnh: Đức Thanh

PGS.TS. Lê Xuân Bá - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương cho rằng, khi bàn về mô hình tăng trưởng cần phân biệt rõ với mô hình phát triển. Theo ông, mô hình tăng trưởng phải trả lời câu hỏi nền kinh tế tăng trưởng từ đâu, thông qua cách thức huy động và sử dụng các nguồn lực để bảo đảm tăng trưởng hợp lý. Trong khi đó, mô hình phát triển có phạm vi rộng hơn, liên quan đến con đường mà một quốc gia lựa chọn để phát triển.

Nhìn vào Việt Nam, ông Bá cho rằng mô hình tăng trưởng thời gian qua vẫn dựa nhiều vào vốn và lao động, trong khi đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) chưa đạt như kỳ vọng. Trong bối cảnh các nguồn lực truyền thống dần bộc lộ giới hạn, yêu cầu đặt ra là phải nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực để tạo ra tăng trưởng.

TS. Nguyễn Tú Anh - Giám đốc Nghiên cứu Chính sách (Giám đốc Dự án Nghiên cứu Vĩ mô) tại Trung tâm Chuyển đổi Xanh Thông minh, Trường Đại học VinUni, cũng nhìn nhận mô hình tăng trưởng chỉ là một bộ phận của mô hình phát triển. Mô hình phát triển phải bao gồm bảy cấu phần: kinh tế, xã hội, môi trường, văn hóa, quốc phòng - an ninh, hướng ngoại và quản trị nhà nước.

Sự khác biệt này có ý nghĩa thực tế. Nếu chỉ nhìn vào tăng trưởng, mục tiêu sẽ là làm GDP lớn hơn bằng cách thêm vốn, thêm đầu tư, thêm sản lượng, thêm xuất khẩu. Nhưng nếu nhìn vào phát triển, câu hỏi phải rộng hơn: nguồn lực được sử dụng hiệu quả đến đâu, năng suất có tăng không, lợi ích của tăng trưởng lan tỏa thế nào và nền kinh tế có đủ khả năng chống chịu khi môi trường bên ngoài thay đổi hay không?

Theo ông Tú Anh, tăng trưởng nhanh vẫn rất cần thiết. Nếu không tăng trưởng nhanh, Việt Nam có nguy cơ tụt hậu, không đủ nguồn lực để nâng cao năng lực cạnh tranh và thực hiện các mục tiêu phát triển. Nhưng tốc độ chỉ có ý nghĩa khi tạo ra năng lực mới.

Nền kinh tế phải đổi cách thích ứng

Nếu giới hạn của mô hình cũ là quá phụ thuộc vào việc mở rộng nguồn lực, thì thách thức mới lại đến từ một thế giới ngày càng khó dự báo.

Theo TS. Nguyễn Tú Anh, toàn cầu hóa đang được tái định hình, chuỗi cung ứng dịch chuyển, cạnh tranh công nghệ giữa các nước lớn gia tăng, trong khi AI tạo ra những thay đổi mà lịch sử chưa có đủ dữ liệu để dự báo. Điều này làm thay đổi cả cách xây dựng chiến lược phát triển.

“Đừng bao giờ nhìn quá khứ để báo tương lai nữa, vì tương lai sắp tới có thể rất khác bất cứ điều gì chúng ta đã từng nhìn thấy” - TS. Nguyễn Tú Anh chia sẻ.

Trong một thế giới như vậy, chiến lược 5 năm hay 10 năm không thể được xem như một “đường ray” mà nền kinh tế phải đi đúng bất kể hoàn cảnh thay đổi. Chiến lược vẫn cần, nhưng phải đi cùng cơ chế điều chỉnh. Việt Nam nên giữ một chiến lược đa dạng thay vì đặt cược vào một hướng duy nhất, đồng thời có cơ chế đánh giá và điều chỉnh linh hoạt khi bối cảnh thay đổi.

Điều này đặc biệt quan trọng với khoa học - công nghệ và chuyển đổi số. Theo TS. Nguyễn Tú Anh, chuyển đổi số không nên được xem như một “ngành” mới đứng cạnh nông nghiệp, công nghiệp hay dịch vụ, mà phải đi vào chính những lĩnh vực đó để nâng hiệu quả sử dụng nguồn lực. Một nền kinh tế không nhất thiết phải liên tục đưa thêm vốn và lao động vào hệ thống nếu có thể làm cho cùng một lượng nguồn lực tạo ra nhiều giá trị hơn.

Các doanh nghiệp đang đẩy mạnh chuyển đổi số, đầu tư công nghệ để nâng năng suất và sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn. Ảnh: Lạc Nguyên

Tuy nhiên, TS. Nguyễn Tú Anh cho rằng, để công nghệ thực sự trở thành động lực tăng trưởng, Việt Nam còn phải giải quyết bài toán năng lực quản trị. Càng muốn Nhà nước dẫn dắt chuyển đổi số thì Nhà nước càng phải có năng lực công nghệ, trong khi khu vực công đang khó cạnh tranh để thu hút nhân lực công nghệ chất lượng cao.

“Một kỹ sư công nghệ giỏi làm ngoài thị trường có thể có thu nhập cao hơn nhiều lần so với khi làm trong cơ quan nhà nước. Nếu nhân lực công nghệ chỉ làm công việc “back office”, ít quyền quyết định và ít khả năng tạo ảnh hưởng, rất khó thu hút người giỏi vào khu vực công. Vì vậy, đây không còn là câu chuyện tuyển thêm vài kỹ sư hay mua thêm một hệ thống phần mềm, mà liên quan trực tiếp đến năng lực quản trị của Nhà nước trong mô hình phát triển mới” - ông Tú Anh dẫn chứng.

Do đó, muốn tận dụng AI và chuyển đổi số để tạo động lực tăng trưởng mới, Việt Nam phải đồng thời xây dựng nhân lực, thể chế và cơ chế quản trị đủ linh hoạt. Những yếu tố này cũng cần thời gian để hình thành, nên không thể kỳ vọng các động lực mới ngay lập tức thay thế những động lực đang có.

Ở góc độ này, PGS.TS. Lê Xuân Bá cho rằng không nên xem nhẹ các động lực truyền thống của nền kinh tế, gồm đầu tư, tiêu dùng và xuất khẩu. Trong ngắn hạn, khi những nguồn lực mới như công nghệ và nhân lực chất lượng cao chưa thể hình thành ngay, đầu tư và tiêu dùng vẫn là những động lực quan trọng để duy trì tăng trưởng.

Ông Bá cho rằng, với mục tiêu tăng trưởng hai con số, vấn đề không chỉ là huy động thêm vốn mà phải nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, trong đó cần đẩy nhanh giải ngân đầu tư công. Đồng thời, thúc đẩy tiêu dùng phải gắn với việc tạo việc làm, nâng thu nhập của người dân; còn xuất khẩu cần đi cùng với việc tạo điều kiện để khu vực doanh nghiệp trong nước phát triển mạnh hơn.

Theo ông Bá, để hướng tới tăng trưởng cao, Việt Nam cần đồng thời cải thiện thể chế, nâng cao nội lực và tận dụng hiệu quả hội nhập quốc tế. Đây là những điều kiện quan trọng để các nguồn lực được huy động và sử dụng hiệu quả hơn trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng./.

Lạc Nguyên