Từ UAV của Ukraine, nhìn về công nghiệp quốc phòng Mỹ

Một quân nhân thuộc Lực lượng Vũ trang Ukraine đứng cạnh một UAV tấn công tầm xa FP-1, trước khi phương tiện này được phóng đi thực hiện nhiệm vụ chiến đấu. (Nguồn: Modern Diplomacy)

Đó là nhận định được đưa ra trong bài viết “Nghịch lý công nghiệp UAV của Ukraine” (Ukraine’s Drone-Industrial Paradox) đăng tải trên Modern Diplomacy ngày 24/8.

Theo bài viết, đây không đơn thuần là câu chuyện về khả năng sáng tạo của người Ukraine. Nó cho thấy một vấn đề lớn hơn: Ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ, dù có nguồn lực vượt trội, vẫn chưa thể huy động và sản xuất vũ khí với tốc độ của một nền công nghiệp thời chiến. Đồng thời, thực tế này cũng đặt ra câu hỏi về cách Washington sẽ trang bị vũ khí cho các đồng minh nếu họ phải trực tiếp tham gia một cuộc xung đột trong tương lai.

Đầu tháng 8/2026, Phó Giám đốc Đơn vị Đổi mới Quốc phòng thuộc Lầu Năm Góc (DIU) Travis Metz thừa nhận một thực tế đáng chú ý rằng Mỹ - cường quốc quân sự có ngân sách quốc phòng lớn nhất thế giới - đang không thể sản xuất UAV nhanh bằng một quốc gia đang trong một cuộc chiến.

Theo ông Metz, năm nay Ukraine có thể sản xuất khoảng 6-7 triệu UAV tấn công góc nhìn thứ nhất (first-person-view attack), tương đương khoảng 500.000 chiếc mỗi tháng. Những chiếc UAV này được lắp ráp tại các gara, nhà máy sản xuất đồ nội thất được cải tạo thành xưởng và thậm chí trong các tầng hầm, bất chấp nguy cơ các cơ sở này nằm trong tầm tấn công của bom lượn Nga.

Trong khi đó, chương trình UAV chủ lực của Lầu Năm Góc mang tên Drone Dominance, với ngân sách 1,1 tỷ USD, đến tháng 2/2027 dự kiến mới đặt mua tổng cộng chưa đến 200.000 UAV. Modern Diplomacy cho rằng ông Travis Metz không tìm cách biện minh cho khoảng cách này. Ngược lại, vị quan chức cho rằng Mỹ cần vươn lên để trở thành nước dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực UAV.

Không phải thiếu tiền, mà hệ thống chậm?

Theo bài viết, để hiểu vì sao Ukraine có thể sản xuất UAV với số lượng khổng lồ như vậy, trước hết cần nhìn vào giá thành.

Một chiếc UAV tấn công góc nhìn thứ nhất của Ukraine có thể chỉ tốn khoảng 300-500 USD để sản xuất. Cấu tạo của nó tương đối đơn giản, gồm khung máy bay, camera, pin và đầu đạn. Phần lớn được lắp ráp thủ công và thường chỉ sử dụng một lần.

Trong khi đó, các hệ thống UAV của Mỹ thường đắt hơn rất nhiều. Nguyên nhân không hẳn là linh kiện tốt hơn, mà nằm ở cách Mỹ phát triển và mua sắm vũ khí.

Ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ từ lâu được xây dựng để sản xuất những vũ khí phức tạp với số lượng tương đối nhỏ, chẳng hạn máy bay chiến đấu. Mỗi linh kiện đều phải trải qua quá trình lựa chọn nhà cung cấp, thử nghiệm, kiểm định và cấp chứng nhận kéo dài nhiều năm.

Cách làm đó phù hợp với những hệ thống vũ khí đắt tiền và tinh vi. Nhưng nó lại không phù hợp với một loại vũ khí cần được sản xuất hàng trăm nghìn hoặc hàng triệu chiếc trong thời gian ngắn.

Đặc biệt, từ tháng 7/2026, chuỗi cung ứng UAV được yêu cầu phải “hoàn toàn nội địa”, tức không sử dụng động cơ, pin và một số linh kiện sản xuất tại Trung Quốc. Về lâu dài, yêu cầu này giúp Mỹ giảm phụ thuộc vào Trung Quốc và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng. Nhưng trong ngắn hạn, nó cũng khiến UAV của Mỹ đắt hơn và khó sản xuất hàng loạt hơn. Do đó, ông Travis Metz chỉ ra một vấn đề rất thực tiễn: Bắt đầu từ con số 0 để sản xuất 200.000 chiếc khó hơn nhiều so với việc mở rộng một dây chuyền đã có sẵn.

Ukraine đã giải quyết vấn đề này theo một cách hoàn toàn khác. Thay vì xây dựng một vài nhà máy lớn, nước này để hàng nghìn xưởng nhỏ cùng tham gia sản xuất. Các xưởng được phân tán ở nhiều địa điểm, mỗi cơ sở có thể không lớn nhưng khi cộng lại tạo thành một mạng lưới sản xuất khổng lồ. Nếu một xưởng bị phá hủy, những xưởng khác vẫn có thể tiếp tục hoạt động.

Nhiều UAV của Ukraine được lắp ráp tại các gara, nhà máy sản xuất đồ nội thất được cải tạo thành xưởng và thậm chí trong các tầng hầm, bất chấp nguy cơ các cơ sở này nằm trong tầm tấn công của bom lượn Nga. (Nguồn: Getty Images)

Giải pháp thực sự

Bài viết nhận định, vấn đề của Mỹ vì thế không chỉ là giá thành, mà còn nằm ở chính cách tổ chức và vận hành hệ thống mua sắm quốc phòng.

Năm 2023, Lầu Năm Góc khởi động chương trình Replicator, với mục tiêu đưa vào sử dụng “hàng nghìn” hệ thống vũ khí tự động trong vòng 24 tháng nhằm đối phó với Bắc Kinh. Nhưng đến thời hạn tháng 8/2025, chương trình chỉ đưa vào sử dụng được “hàng trăm” hệ thống, thay vì hàng nghìn như mục tiêu ban đầu, dù đã tiêu tốn khoảng 1 tỷ USD.

Trong lúc đó, Nga cũng đang tăng mạnh sản lượng UAV Shahed và UAV mồi nhử. Một số nguồn cho rằng Nga hiện có thể sản xuất vài trăm chiếc mỗi ngày, thậm chí các đánh giá của Ukraine đưa con số lên tới khoảng 1.000 chiếc/ngày.

Nghịch lý nằm ở chỗ: Chính cuộc xung đột, vốn buộc Ukraine phải tìm cách sản xuất UAV thật nhanh, thật rẻ và với số lượng lớn, lại đang cho thấy Mỹ vẫn chưa thể làm điều tương tự.

Tất nhiên, sẽ không chính xác nếu cho rằng Mỹ “thua” Ukraine về UAV. UAV tấn công góc nhìn thứ nhất của Ukraine chủ yếu là loại giá rẻ, tầm ngắn, dùng một lần và được triển khai trên chiến trường có tuyến tiếp xúc tương đối cố định.

Mục tiêu của Mỹ lại tham vọng hơn nhiều. Washington muốn phát triển những UAV có khả năng tự hoạt động, chống gây nhiễu, phối hợp theo đàn và tác chiến ở khoảng cách rất xa. Những hệ thống như vậy đặc biệt quan trọng đối với một cuộc xung đột ở khu vực Thái Bình Dương, vốn là nơi khoảng cách địa lý rất lớn.

Đương nhiên, những yêu cầu cao hơn sẽ khiến vũ khí đắt hơn và mất nhiều thời gian hơn để phát triển. Sau nhiều năm và tiêu tốn khoảng 1 tỷ USD vào hướng đi tham vọng hơn, Lầu Năm Góc vẫn chưa có phần mềm đủ khả năng điều khiển đồng thời nhiều loại UAV khác nhau.

Trong khi đó, các nhà sản xuất Ukraine đã bắt đầu đưa AI vào hệ thống dẫn đường của UAV ở giai đoạn cuối của chuyến bay, ngay cả trên những chiếc UAV có giá dưới 500 USD. Công nghệ này được cải tiến liên tục qua hàng nghìn chuyến bay thực chiến mỗi tháng.

Vì vậy, bài viết nêu rõ, vấn đề ở đây chính là những yêu cầu quá phức tạp đã khiến Mỹ không thể đạt được tốc độ cần thiết. Đây cũng chính là bài học lớn nhất từ cuộc xung đột ở Ukraine: Trong chiến tranh hiện đại, một hệ thống vũ khí dù tiên tiến đến đâu cũng chưa chắc có giá trị nếu không thể sản xuất đủ nhanh và đủ nhiều.

Vì thế, giải pháp thực sự của Lầu Năm Góc không phải là tăng thêm ngân sách. Sáu nhà sản xuất UAV của Ukraine, trong đó có F-Drones và General Cherry, hiện được yêu cầu thành lập liên doanh với các doanh nghiệp Mỹ tại khu vực gần Toledo, bang Ohio và tại New Hampshire. Đây sẽ là một trong những điều kiện để các công ty này tiếp tục nhận được đơn hàng từ Lầu Năm Góc trong tương lai.

Nói cách khác, Washington không chỉ mua UAV của Kiev. Mỹ đang tìm cách đưa cả cách thức sản xuất UAV của Ukraine vào nước mình. Đằng sau động thái này là một sự thừa nhận khá rõ, dù không được nói ra: Trong lĩnh vực sản xuất UAV giá rẻ và quy mô lớn, giờ đây Ukraine mới là bên có kinh nghiệm để Mỹ học hỏi.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tại buổi giới thiệu các loại máy bay không người lái quân sự của Ukraine ở Kiev, ngày 16/1/2025. (Nguồn: Getty Images)

Ba kịch bản có thể xảy ra

Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo phụ thuộc vào câu hỏi: Mô hình liên doanh này có thực sự giúp Mỹ đạt được tốc độ sản xuất như Kiev hay chỉ đơn thuần mang tên “mô hình Ukraine”?

Kịch bản có khả năng xảy ra nhất:

Các liên doanh tại Ohio và New Hampshire sẽ mở rộng sản xuất từng bước. Đến năm 2027-2028, các cơ sở đặt tại Mỹ có thể sản xuất vài trăm nghìn UAV mỗi năm.

Khi đó, chương trình này có thể trở thành một mô hình thử nghiệm đáng tin cậy để Mỹ chuẩn bị cho một cuộc xung đột có thể xảy ra tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trong tương lai, song chưa đủ khả năng giải quyết vấn đề thiếu UAV mà Mỹ đang đối mặt hiện nay.

Kịch bản xấu hơn:

Lầu Năm Góc đã nhờ Bộ Hiệu quả Chính phủ Mỹ (DOGE) can thiệp nhằm thúc đẩy đơn giản hóa hoặc bỏ qua một số quy trình thử nghiệm và kiểm định vũ khí. Tuy nhiên, điều này có thể khiến chương trình Replicator thất bại với quy mô lớn.

Các UAV được mua khi chưa trải qua đầy đủ quá trình kiểm tra có thể bộc lộ nhiều vấn đề khi được đưa vào sử dụng thực tế. Sau đó, một báo cáo của Cơ quan Kiểm toán Chính phủ Mỹ (GAO) hoặc cơ quan thanh tra có thể chỉ ra những sai phạm này. Quốc hội khi đó có thể buộc phải khôi phục chính những quy định kiểm soát trong mua sắm quốc phòng mà Washington vừa tìm cách nới lỏng.

Trong khi đó, lệnh cấm sử dụng linh kiện Trung Quốc sẽ tiếp tục khiến giá thành UAV của Mỹ cao hơn nhiều so với UAV Ukraine. Kết quả là sản xuất UAV tại Mỹ lại có nguy cơ đình trệ.

Nếu kịch bản này xảy ra, khoảng cách mà ông Metz thừa nhận hồi tháng 8 không những không được thu hẹp mà còn tiếp tục nới rộng - đúng vào thời điểm Mỹ có thể cần đến năng lực sản xuất UAV với quy mô lớn nhất.

Kịch bản thuận lợi:

Mô hình liên doanh hoạt động đúng như kỳ vọng, không chỉ đơn thuần là một cách thức mua sắm, mà thực sự đưa “văn hóa sản xuất” của Ukraine vào nền công nghiệp Mỹ: Các nhà máy nhỏ được phân chia rải rác, liên tục cải tiến và chấp nhận những sản phẩm chưa hoàn hảo nhưng đã được kiểm nghiệm trên chiến trường.

Nếu mô hình này chứng minh được hiệu quả trong lĩnh vực UAV, nó có thể trở thành khuôn mẫu cho cách Washington trang bị vũ khí cho những đối tác đang trực tiếp tham chiến trong tương lai. Khi đó, thay vì duy trì một chuỗi cung ứng chậm chạp, Washington có thể đưa thẳng năng lực sản xuất sang lãnh thổ của đối tác.

Bên cạnh đó, không phải Ukraine chế tạo UAV tốt hơn Mỹ. Lầu Năm Góc chưa bao giờ phủ nhận rằng, xét trên lý thuyết, những thiết kế của Mỹ có năng lực vượt trội hơn.

Theo bài viết, điều mà sự chênh lệch này cho thấy là năng lực trên giấy không đồng nghĩa với năng lực triển khai. Nó cũng cho thấy rằng nền công nghiệp quốc phòng Mỹ, ngay cả khi được một sắc lệnh hành pháp, một chương trình trị giá hàng tỷ USD và sự can thiệp của DOGE hậu thuẫn, vẫn chưa thể tự huy động với tốc độ của một nền công nghiệp thời chiến.

Do đó, giải pháp mà Washington thực sự đang lựa chọn không phải là bơm thêm tiền, mà là tìm bên khác để bù đắp yếu tố còn thiếu - tốc độ.

(theo Modern Diplomacy)

Bông Nguyễn