Xung đột Mỹ-Iran: Tehran đã học cách sống sót dưới áp lực, có thêm 'lớp đệm' trước sức ép từ Washington

Người dân mua sắm tại một khu chợ, giữa cuộc xung đột Mỹ-Israel với Iran, ở Tehran. (Nguồn: WANA)

Ngày 24/8, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công bố một loạt biện pháp trừng phạt mới, trong khuôn khổ chiến dịch gây sức ép kinh tế nhằm cắt đứt các nguồn thu và mạng lưới tài chính của Iran. Động thái này được Washington kỳ vọng sẽ tiếp tục làm suy yếu nền kinh tế Iran và gia tăng sức ép đối với chính quyền Tehran.

Trước đó, ông Bessent cho biết, các biện pháp kinh tế mới sẽ nhằm vào những lĩnh vực được xem là “nguồn sống” quan trọng của Iran, với mục tiêu đẩy nền kinh tế nước này vào thế khó khăn hơn và buộc chính phủ Iran phải thay đổi.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng cảnh báo về một “Ngày D-Day kinh tế”, khi Washington chuẩn bị áp dụng những biện pháp tài chính được mô tả là mạnh mẽ nhất nhằm gia tăng sức ép đối với Iran.

Thêm sức ép

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng, các biện pháp trừng phạt mới khó có khả năng làm thay đổi đáng kể hành vi của Tehran. Iran vốn đã nằm trong nhóm những quốc gia chịu nhiều lệnh trừng phạt nhất thế giới và trong nhiều năm qua đã xây dựng các cơ chế để thích ứng, né tránh và giảm thiểu tác động từ các biện pháp hạn chế của phương Tây.

Theo đó, phạm vi trừng phạt thứ cấp của Washington có thể được mở rộng đáng kể, không chỉ nhắm trực tiếp vào các thực thể của Iran mà còn bao phủ các ngân hàng, bên mua dầu, nhà máy lọc dầu, doanh nghiệp vận tải, cơ quan đăng ký tàu, cảng, sân bay... được cho là tạo điều kiện cho hoạt động thương mại của Iran.

Iran đã phải đối mặt với chiến dịch “gây sức ép tối đa” của Mỹ kể từ năm 2018, sau khi chính quyền Tổng thống Trump trong nhiệm kỳ đầu tiên đơn phương rút Washington khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran, hay Kế hoạch hành động chung toàn diện (JCPOA), được ký năm 2015 giữa Tehran và các cường quốc thế giới.

Thỏa thuận này từng mở đường cho việc dỡ bỏ một phần các biện pháp trừng phạt quốc tế đối với Iran, đổi lại Tehran chấp nhận những giới hạn và cơ chế giám sát quốc tế đối với chương trình hạt nhân.

Để ứng phó với sức ép kinh tế ngày càng gia tăng từ Mỹ và các đồng minh, Iran đã phát triển một mạng lưới né tránh trừng phạt ngày càng phức tạp.

Các biện pháp này bao gồm sử dụng đội tàu chở dầu, thành lập các công ty bình phong cũng như xây dựng những kênh thanh toán và cơ chế trao đổi thay thế nhằm duy trì hoạt động thương mại với bên ngoài.

Ông Umud Shokri, chiến lược gia năng lượng và thành viên thỉnh giảng cao cấp tại Đại học George Mason nhận định, Iran đã trở nên ngày càng thành thạo trong việc ứng phó và tìm cách vượt qua các lệnh trừng phạt của Mỹ sau nhiều năm chịu sức ép.

“Iran đã học được cách sống sót dưới áp lực, mặc dù sống sót không đồng nghĩa với việc tránh được những tổn thất kinh tế”, ông Shokri nói.

Những lo ngại về kinh tế đang rõ nét

Trong khi sức ép kinh tế từ Mỹ tiếp tục gia tăng, các chỉ huy quân sự cấp cao Iran vẫn thể hiện lập trường cứng rắn, thậm chí phát đi những cảnh báo nhằm ngăn Washington tiếp tục áp đặt các biện pháp trừng phạt mới.

Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaee tuyên bố: “Iran không muốn mở rộng xung đột trong khu vực, nhưng nếu các nước láng giềng hợp tác với Mỹ trong cuộc chiến kinh tế, chúng tôi sẽ nhắm vào lợi ích của họ”.

Trong khi đó, Tư lệnh quân đội Iran Amir Hatami phát biểu trước một nhóm chỉ huy ngày 24/8 cho hay, các lực lượng vũ trang nước này sẵn sàng duy trì chiến đấu trong nhiều thế hệ nếu cần thiết.

Tuy nhiên, không phải tất cả quan chức Iran đều lựa chọn cách tiếp cận đối đầu. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết, Tehran nên tìm cách chấm dứt cuộc xung đột với Mỹ từ một vị thế đủ mạnh, trong bối cảnh những tác động của xung đột ngày càng đè nặng lên nền kinh tế.

Những tác động của các biện pháp trừng phạt vẫn đang thể hiện rõ trên thị trường tài chính Iran. (Nguồn: Anadolu)

Những lo ngại về triển vọng kinh tế của Iran cũng ngày càng rõ nét. Bên cạnh sức ép từ các lệnh trừng phạt và xung đột, tình trạng mất điện thường xuyên tại nhiều thành phố đang gây thêm khó khăn cho hoạt động sản xuất và đời sống người dân.

Chính phủ Iran cũng đang chuẩn bị một loạt biện pháp “thắt lưng buộc bụng” nhằm ứng phó với những áp lực kinh tế ngày càng lớn.

Song song với đó, những tác động của các biện pháp trừng phạt vẫn đang thể hiện rõ trên thị trường tài chính Iran. Đồng Rial tiếp tục mất giá và ngày 24/8 rơi xuống mức thấp kỷ lục mới, khoảng 2,03 triệu Rial đổi 1 USD trên thị trường tự do tại Tehran.

Đà mất giá của đồng nội tệ đang làm suy giảm nghiêm trọng sức mua của người dân Iran, trong bối cảnh nền kinh tế vốn đã chịu nhiều sức ép từ lạm phát, các biện pháp trừng phạt kéo dài và những hạn chế đối với hoạt động thương mại quốc tế.

Iran có những lựa chọn nào?

Trước sức ép trừng phạt kéo dài, trong những năm gần đây, quốc gia Trung Đông đã đẩy mạnh quan hệ thương mại với Trung Quốc, Nga và một số đối tác khác, đồng thời tìm, cách xây dựng các cơ chế giao dịch ít phụ thuộc vào hệ thống tài chính quốc tế do phương Tây chi phối.

Trung Quốc hiện là “huyết mạch” kinh tế quan trọng nhất của Tehran, chủ yếu nhờ quy mô nhu cầu dầu mỏ của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Tehran tăng cường sử dụng nội tệ trong thanh toán, các cơ chế trao đổi hàng hóa, mạng lưới trung gian và chính sách giảm giá để duy trì hoạt động thương mại.

Nước này cũng mở rộng các tuyến thương mại trên bộ với khu vực thông qua Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan, vùng Kavkaz và Trung Á.

Tuy nhiên, những giải pháp trên vẫn chưa đủ để bù đắp khoản doanh thu dầu mỏ bị mất do các lệnh trừng phạt, khiến nền kinh tế Iran liên tục phải đối mặt với những cú sốc từ bên ngoài và sức ép trong nước.

Theo chuyên gia Umud Shokri, Trung Quốc hiện là “huyết mạch” kinh tế quan trọng nhất của Tehran, chủ yếu nhờ quy mô nhu cầu dầu mỏ của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Quan hệ thương mại với Bắc Kinh giúp Iran có thêm một “lớp đệm” trước sức ép từ Washington, nhưng sự hỗ trợ này cũng có những giới hạn nhất định.

“Bắc Kinh có thể phản đối các lệnh trừng phạt của Mỹ về mặt chính trị, trong khi các ngân hàng lớn của Trung Quốc và những doanh nghiệp có hoạt động trên phạm vi toàn cầu vẫn tránh các giao dịch có thể đe dọa quyền tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ”, ông Shokri nói.

Theo chuyên gia này, các nhà máy lọc dầu quy mô nhỏ và những doanh nghiệp ít có quan hệ với thị trường quốc tế thường sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao hơn để tiếp tục giao dịch với Iran.

Lập trường của Bắc Kinh cũng cho thấy sự thận trọng. Bộ Ngoại giao Trung Quốc ngày 24/8 cho rằng, các biện pháp trừng phạt và gây sức ép chỉ làm gia tăng căng thẳng, thay vì góp phần giải quyết xung đột.

Bên cạnh Trung Quốc, các quốc gia Trung Á và Azerbaijan có thể giúp Iran đa dạng hóa tuyến vận tải và thương mại, qua đó giảm phần nào sự phụ thuộc vào một số hành lang truyền thống. Song, những “lối thoát” ấy chỉ có thể giúp Tehran kéo dài sức chống chịu, chứ khó loại bỏ hoàn toàn sức ép.

Iran có thể đã học được cách sống sót dưới trừng phạt, nhưng mỗi vòng siết mới lại thu hẹp thêm dư địa xoay xở, đặt nền kinh tế nước này trước một phép thử khắc nghiệt hơn.

(theo Al Jazeera)

Linh Chi