Mỹ siết trừng phạt, kinh tế Iran 'khó chồng khó', thị trường toàn cầu có chịu ảnh hưởng?

Nhiều năm qua, kinh tế Iran giảm sút kéo dài do tham nhũng, quản lý yếu kém, các lệnh trừng phạt và tình trạng cô lập quốc tế. (Nguồn: Shutterstock)

Ngày 13/8, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết, Washington có thể triển khai các biện pháp mới nhằm gây thêm tổn thất kinh tế cho Tehran. Theo ông, đây sẽ là những biện pháp “chưa từng có trong lịch sử".

Một ngày sau, Tổng thống Donald Trump cũng cảnh báo, Iran sẽ phải hứng chịu những tác động kinh tế nghiêm trọng.

Trong khi đó, khi thời hạn của bản ghi nhớ (MoU) giữa hai bên kết thúc hôm 17/8, Tổng thống Trump kêu gọi Tehran “giơ cờ trắng đầu hàng”, song khẳng định Washington không vội vàng chấm dứt cuộc chiến.

Theo Văn phòng kiểm soát tài sản nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ, kể từ tháng 2/2025, sau khi bắt đầu nhiệm kỳ Tổng thống thứ hai của ông Trump, Mỹ đã áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với hơn 1.000 cá nhân, tàu thuyền và máy bay liên quan đến Iran.

Iran vẫn cứng rắn

Về phía Iran, nước này vẫn thể hiện lập trường cứng rắn.

Theo ông Mohammad Reza Farzanegan, Giáo sư Kinh tế Trung Đông tại Đại học Philipps-Universität Marburg (Đức), nếu muốn đạt mục tiêu thay đổi hành vi của Iran, Mỹ cũng cần “mở một lối thoát ngoại giao” và đưa ra cho Tehran một lựa chọn khác bên cạnh đối đầu quân sự.

“Nếu xung đột tiếp tục leo thang và kéo dài, những tổn thất sẽ không chỉ dừng lại ở Iran hay các đối tượng nằm trong diện trừng phạt. Nền kinh tế toàn cầu cũng sẽ phải trả giá”, ông Mohammad Reza Farzanegan nhấn mạnh.

Trong khi đó, các cuộc đàm phán nhằm tìm kiếm một lối thoát cho cuộc chiến vẫn rơi vào bế tắc. Iran hiện tiếp tục trao đổi với Oman và một số bên trung gian khác về khả năng đạt được một thỏa thuận tạm thời.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf ngày 18/8 nói rằng, Tehran sẽ tiếp tục cứng rắn cho đến khi Mỹ thực hiện các cam kết được nêu trong MoU đã hết hạn.

Trong bối cảnh căng thẳng Mỹ và Iran gia tăng, Chính phủ quốc gia Trung Đông đã trao thêm quyền cho một số cơ quan tại các tỉnh biên giới để nhập khẩu hàng hóa thiết yếu và xây dựng nguồn dự trữ.

Để duy trì hoạt động kinh tế, Iran cũng tăng cường chuyển hướng các tuyến nhập khẩu thực phẩm, hàng tiêu dùng và nguyên liệu đầu vào cho sản xuất qua đường bộ với Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và một số nước khác, đồng thời mở rộng vận chuyển qua biển Caspi với Nga và các quốc gia Trung Á.

Kinh tế Iran “khó chồng khó”

Sau khi MoU giữa hai nước hết hiệu lực, xuất khẩu dầu của Iran tiếp tục gặp khó. Trong khi đó, chính quyền Mỹ và Israel được cho là đang thảo luận các biện pháp nhằm làm gián đoạn nguồn cung nhập khẩu vào Iran để gia tăng sức ép lên đất nước này. Điều này khiến những vấn đề mang tính cơ cấu của nền kinh tế Iran trở nên trầm trọng hơn.

Nhiều năm qua, kinh tế Iran giảm sút kéo dài do tham nhũng, quản lý yếu kém, các lệnh trừng phạt và tình trạng cô lập quốc tế. Đối với khoảng 90 triệu người dân Iran, hệ quả ngày càng rõ rệt khi lạm phát dai dẳng, thị trường việc làm thiếu ổn định, thu nhập thấp và những bất định ngày càng lớn về tương lai.

Trong bối cảnh đó, chính quyền Tổng thống Masoud Pezeshkian xác định, những ưu tiên trong hai năm tới của đất nước là ổn định thị trường, bảo vệ sinh kế của người dân và tăng cường khả năng chống chịu của nền kinh tế.

Tuy nhiên, ông Mahdi Ghodsi, nhà kinh tế cấp cao tại Viện Nghiên cứu kinh tế quốc tế Vienna cho rằng, để đạt được tăng trưởng kinh tế bền vững, Iran cần giảm đối đầu với Mỹ, phương Tây và Israel. Song song với đó là tiến hành những cải cách trong nước thực chất nhằm khôi phục niềm tin của người dân.

Để đạt được tăng trưởng kinh tế bền vững, Iran cần giảm đối đầu với Mỹ, phương Tây và Israel. (Nguồn: IntelIiNews)

Năng lượng trở thành mục tiêu trọng tâm

Truyền thông Mỹ đưa tin, biện pháp trừng phạt mới mà nền kinh tế lớn nhất thế giới chuẩn bị áp dụng đối với Iran có thể nhằm vào các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc, thường mua hoặc chế biến dầu thô của Iran.

OFAC trước đó đã áp đặt các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với một số thực thể quy mô nhỏ tại Trung Quốc và Hong Kong (Trung Quốc) liên quan đến hoạt động xử lý nguồn tiền từ dầu mỏ Iran.

Tuy nhiên, Washington có thể tiến thêm một bước bằng cách thực hiện lời đe dọa trừng phạt các ngân hàng lớn của Trung Quốc nếu những tổ chức này tham gia xử lý các khoản tiền liên quan đến Iran.

Động thái này có nguy cơ kích hoạt phản ứng từ Bắc Kinh, trong bối cảnh Washington vốn đang lo ngại về khả năng Trung Quốc hạn chế xuất khẩu các khoáng sản quan trọng.

Theo nhà kinh tế Ghodsi, năng lượng vẫn là công cụ gây sức ép hiệu quả nhất của Mỹ đối với Iran, đặc biệt sau khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel làm hư hại một phần cơ sở hạ tầng năng lượng của nước này.

“Nếu biện pháp trừng phạt về năng lượng kéo dài đến mùa Thu và mùa Đông, Iran có nguy cơ đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung nghiêm trọng. Nước này vốn đã phải vật lộn với tình trạng mất cân đối về điện, khí đốt và nước trước cú sốc hiện nay. Các hạn chế bổ sung từ Mỹ có thể khiến một số ngành công nghiệp tại Iran tạm ngừng hoạt động để ưu tiên nguồn cung cho các hộ gia đình”, ông nói.

Chính phủ Iran cũng đã cắt giảm một số hạn ngạch xăng được trợ giá dành cho phương tiện cá nhân và đang cân nhắc tăng giá nhiên liệu, sau đợt điều chỉnh trước đó vào tháng 12/2025. Hoạt động nhập khẩu nhiên liệu - vốn cần thiết nhưng tiêu tốn hàng tỷ USD mỗi năm - đã bị đình trệ do tác động của cuộc xung đột.

Ông Ghodsi cho rằng, đây là lý do Mỹ nhiều khả năng sẽ tập trung vào hoạt động thương mại năng lượng của Iran bao gồm vận tải biển, dịch vụ vận chuyển, bảo hiểm, thanh toán...

Như vậy, khi biện pháp trừng phạt từ Mỹ ngày càng siết chặt và xung đột chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, nền kinh tế Iran sẽ tiếp tục chịu sức ép lớn, đặc biệt đối với năng lượng, thương mại và đời sống người dân.

Nếu căng thẳng kéo dài, những tác động này không chỉ làm sâu sắc thêm khó khăn kinh tế của Iran, mà còn có nguy cơ lan rộng ra khu vực và thị trường năng lượng toàn cầu.

(theo Al Jazeera)

Linh Chi