Từ một mái nhà, nối dài tiếng ca trù

Nhiều em nhỏ được cha mẹ đưa đến lớp ca trù tại Bích Câu Đạo Quán để học nghề, thực hành biểu diễn và tiếp nối di sản

Khi vợ chồng cùng giữ nghề

Mỗi chiều thứ Bảy, trong không gian cổ kính của Bích Câu Đạo Quán trên phố Cát Linh, tiếng đàn đáy, nhịp phách và giọng hát ca trù lại vang lên. Người đến lớp có học sinh, sinh viên, người đi làm, cả du khách nước ngoài muốn tìm hiểu nghệ thuật truyền thống Việt Nam.

Đứng lớp là vợ chồng Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Vân Mai và nghệ nhân Trần Văn Trúc. Bà Vân Mai hướng dẫn học viên lấy hơi, nhả chữ, nảy hột, xử lý từng câu hát; ông Trần Văn Trúc phụ trách đàn đáy và trống chầu. Người hát, người đàn, hai vợ chồng cùng duy trì lớp học như một công việc quen thuộc suốt gần hai thập niên. Kinh phí tổ chức lớp được trích từ nguồn thu của gia đình. Không học phí, họ chỉ mong có thêm người biết, hiểu và đủ kiên trì tiếp nối vốn nghề mà các thế hệ trước để lại.

Con đường đến với ca trù của bà Vân Mai bắt đầu từ năm 1990, khi bà tình cờ nghe NSND Quách Thị Hồ thể hiện Tỳ bà hành trên sóng phát thanh. Lối hát tinh tế ấy đã cuốn hút người phụ nữ trước đó từng theo đuổi chèo và chầu văn. Thời điểm ấy, ca trù đứng trước nguy cơ mai một, người biết hát ngày càng ít, nhiều nghệ nhân cao tuổi không còn nhận học trò. Không tìm được lớp học, bà Vân Mai mượn những băng ghi âm cũ, lần theo giọng hát của các danh ca Đinh Thị Hảo, Đinh Thị Bản, Chu Thị Năm… để tự học.

Từ những tư liệu ít ỏi, bà nghe đi nghe lại từng câu, ghi nhớ từng nhịp phách, tự luyện ém hơi, nhả chữ. Sau nhiều năm bền bỉ, bà làm chủ gần 40 thể cách ca trù. Hành trình ấy khiến bà càng thấm thía giá trị của việc trao truyền và mong người trẻ được học nghề bài bản hơn.

Giữ người trẻ ở lại với nghề

Ca trù có lịch sử hàng trăm năm, kết tinh nhiều giá trị về âm nhạc, thi ca, tín ngưỡng và lối sống của người Việt. Nhưng sự tinh tế, khuôn phép cùng yêu cầu cao trong trình diễn cũng khiến bộ môn này không dễ tiếp cận.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Vân Mai, năng khiếu mới là điều kiện ban đầu. Để hát được ca trù, người học phải rèn luyện trong nhiều năm, từ cách ngồi, cầm phách, lấy hơi đến xử lý từng chữ, từng thanh điệu. Đúng kỹ thuật vẫn chưa đủ, bởi mỗi câu ca còn phải có thần thái và khả năng truyền cảm.

Không ít người trẻ đến lớp vì tò mò nhưng chỉ theo được vài buổi rồi dừng lại. Song cũng có học viên gắn bó hơn mười năm, coi tiếng đàn, nhịp phách và những buổi học cuối tuần là một phần quen thuộc trong đời sống.

Từ lớp học nhỏ ở Bích Câu Đạo Quán, nhiều ca nương, kép đàn và quan viên đã trưởng thành như Bạch Yến, Minh Hằng, Hồng Pha, Trần Koóng, Thanh Hùng… Khi vững nghề, họ lại trở về lớp, cùng hai nghệ nhân hướng dẫn học viên mới. Một lớp người trẻ sau khi tiếp nhận vốn nghề đã tiếp tục đứng vào vị trí người truyền dạy.

Trước đây, ca trù thường được truyền ở các giáo phường, chủ yếu dành cho con cháu hoặc người trong nghề. Nay, cánh cửa lớp học mở rộng cho mọi người, không phân biệt tuổi tác, nghề nghiệp hay quốc tịch. Ai có tình yêu và đủ kiên trì đều có thể đến học. Từ vài học viên là người thân, bạn bè, lớp học đã trở thành nơi gặp gỡ của nhiều thế hệ. Người lớn tuổi tìm lại ký ức văn hóa; người trẻ khám phá loại hình nghệ thuật từng tưởng xa lạ; du khách quốc tế có thêm cơ hội tiếp cận âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Sự cởi mở ấy đặc biệt có ý nghĩa khi nhiều gia đình trẻ ít có điều kiện đưa con em tiếp xúc với nghệ thuật dân tộc. Những lớp học cộng đồng như tại Bích Câu Đạo Quán giúp học sinh, sinh viên hiểu rằng di sản không chỉ nằm trong sách vở hay bảo tàng, mà hiện diện trong một buổi học cuối tuần, trong sự kiên nhẫn của người thầy và lựa chọn gắn bó của mỗi người trẻ.

Có người hát, phải có người nghe

Để học viên có môi trường rèn nghề, năm 2018, vợ chồng Nghệ nhân Ưu tú Vân Mai thành lập Nhà hát Ca trù Bích Câu, duy trì các buổi biểu diễn miễn phí vào tối cuối tuần tại Bích Câu Đạo Quán. Sân khấu giúp người học thực hành, cọ xát và tích lũy kinh nghiệm. Họ được đứng trước khán giả, học cách phối hợp giữa ca nương, kép đàn và quan viên, đồng thời cảm nhận rõ hơn trách nhiệm của người biểu diễn đối với từng câu hát, tiếng đàn.

Những năm gần đây, Nhà hát Ca trù Bích Câu còn tổ chức chương trình trải nghiệm dành cho du khách trong nước và quốc tế. Khán giả vừa thưởng thức các làn điệu, vừa được giới thiệu về lịch sử, đặc trưng nghệ thuật, cách sử dụng đàn đáy, phách và trống chầu. Qua đó, người xem hiểu hơn về sự tinh tế của ca trù và mối phối hợp giữa người hát, người đàn, người cầm chầu.

Ca trù được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp từ năm 2009. Tuy nhiên, đến nay, ca trù vẫn chưa ra khỏi danh sách này. Theo nghệ sĩ Trần Koóng, Phó Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống UNESCO Hà Nội, đồng sáng lập Nhà hát Ca trù Bích Câu, những khó khăn lớn hiện nay là không gian biểu diễn thu hẹp, cơ hội mưu sinh của nghệ nhân hạn chế và lượng công chúng còn khiêm tốn.

Giữ ca trù vì thế không thể chỉ trông chờ vào một số nghệ nhân đang nắm giữ vốn nghề. Di sản cần lớp truyền dạy, sân khấu biểu diễn định kỳ, hoạt động trải nghiệm và cộng đồng khán giả biết lắng nghe, thưởng thức.

Nghệ sĩ Trần Koóng trải lòng, mục tiêu lâu dài của lớp học và các chương trình biểu diễn tại Bích Câu Đạo Quán là tạo dựng cộng đồng yêu ca trù. Một loại hình nghệ thuật muốn tồn tại phải có người thực hành và người thưởng thức. Công chúng tạo ra nhu cầu, đưa di sản trở lại đời sống, đồng thời tiếp thêm động lực để nghệ nhân giữ nghề và người trẻ yên tâm theo nghề.

Từ sự đồng lòng của đôi vợ chồng nghệ nhân, một lớp học ca trù đã được hình thành. Và từ lớp học ấy, những người trẻ trưởng thành, rồi quay lại dìu dắt thế hệ sau. Khi các gia đình dành thêm sự quan tâm cho nghệ thuật truyền thống, khi các em nhỏ được trao cơ hội tiếp cận và thể hiện, tiếng đàn đáy, nhịp phách mới có thể tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay.

MAI HOA