Từ dấu tích lịch sử đến hành trình tri ân

Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS, Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS tỉnh (BCĐ tỉnh) đã tổ chức khảo sát, xác minh, khai quật, cất bốc và quy tập HCLS tại khu vực Nghĩa trang liệt sĩ Tam Đường. Để có cơ sở triển khai công tác khai quật, BCĐ tỉnh rà soát, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu lịch sử, gồm: Lịch sử Đảng bộ huyện Phong Thổ (1950-2010), Văn kiện Đảng bộ toàn tập (1947-1951), Lịch sử Trung đoàn 148 (1945-2015). Đồng thời, thu thập thông tin từ các nhân chứng, kết quả các hội nghị và cuộc làm việc giữa các tổ chức, cá nhân có liên quan. Những nguồn tư liệu này đã góp phần làm sáng tỏ sự kiện lịch sử diễn ra tại Bình Lư cách đây 75 năm.

Các lực lượng khai quật, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tam Đường (xã Bình Lư).

Theo các tài liệu lịch sử, đầu tháng 2/1951, được tin phỉ từ Sìn Hồ ra chiếm đóng Bản Mấu, cắt đứt tuyến liên lạc từ Tam Đường đi Phong Thổ, Ban Cán sự huyện Phong Thổ và Ban Chỉ huy Tiểu đoàn 920, Trung đoàn 148, Quân khu Tây Bắc (nay là Trung đoàn 148, Sư đoàn 316) đang đóng quân tại Bình Lư đã điều toàn bộ lực lượng lên đánh, chỉ còn một bộ phận cán bộ, chiến sĩ (CBCS) của Tiểu đoàn 920 cùng một số cán bộ Ban Cán sự Đảng huyện Phong Thổ ở lại.
Rạng sáng ngày 14/2/1951, một Đại đội quân Pháp bất ngờ đánh úp vào trụ sở Ủy ban Kháng chiến hành chính xã Bình Lư, nơi đóng quân của Ban Cán sự Đảng huyện Phong Thổ và Tiểu đoàn 920. Trận đánh diễn ra ác liệt, khiến 50 CBCS hy sinh. Sau khi quân Pháp rút lui, dân quân và nhân dân địa phương đã thu gom thi thể các CBCS đưa về chôn cất tập thể trong một đoạn giao thông hào tại bản Mường Cấu, nay thuộc thôn Thanh Bình, xã Bình Lư. Do điều kiện chiến tranh đặc biệt khó khăn, thi hài được chôn trực tiếp xuống đất không có vật liệu như vải hoặc ni lông để bó bọc. Dẫu thời gian trôi qua và chiến tranh đã lùi xa, người dân địa phương vẫn gìn giữ khu mộ, hương khói và tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ. Riêng 3 đồng chí: Nguyễn Chương, Tường Loan và Vương Văn Phẳn là cán bộ địa phương nên được nhân dân an táng tại vị trí riêng, sau này đã được quy tập về nghĩa trang liệt sĩ.

Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, khu mộ tập thể vẫn được bảo vệ nguyên trạng. Năm 1998, khi xã Bình Lư đón nhận danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, địa phương không tiến hành khai quật, quy tập hài cốt mà thống nhất xây dựng Đài tưởng niệm và 4 ngôi mộ tượng trưng trên khu đất có mộ tập thể nhằm quản lý, chăm sóc và phục vụ công tác tri ân, tưởng niệm. Trong giai đoạn 1999-2002, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Lai Châu (cũ) đã nhiều lần tổ chức khảo sát khu vực mộ tập thể nhưng chưa tiến hành quy tập do xác định khu mộ vẫn được nhân dân quản lý, bảo vệ và chăm sóc thường xuyên.
Năm 2006, huyện Tam Đường (cũ) triển khai xây dựng Nghĩa trang liệt sĩ huyện. Trên cơ sở kiến nghị của nhân dân địa phương, huyện đã lựa chọn chính vị trí này để xây dựng Nghĩa trang liệt sĩ huyện Tam Đường. Vì vậy, mộ nằm trong khuôn viên nghĩa trang nhưng chưa được tổ chức khai quật, cất bốc, quy tập, truy điệu và an táng theo quy định của Nhà nước.
Đại tá Triệu Kim Thắng - Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Phó Trưởng Ban Thường trực BCĐ tỉnh cho biết: Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS, kết hợp với việc tu sửa, nâng cấp Nghĩa trang liệt sĩ, tỉnh đã tổ chức khai quật khu mộ tập thể. Quá trình khai quật, phát hiện số lượng lớn xương người, trong đó nhiều phần xương đã bị phân hủy, vụn nát; chủ yếu còn lại các phần xương có kết cấu bền vững như: xương hộp sọ, xương đùi, xương ống chân và răng. Các hài cốt nằm chồng lấn, không còn xác định được từng bộ hài cốt riêng biệt. Bên cạnh đó, còn phát hiện nhiều di vật như: đầu đạn, vỏ đạn súng trường, bút mực, bọc vải nghi là quần áo đã mục nát cùng một số hiện vật khác có giá trị phục vụ công tác xác minh.
Để bảo đảm tính chính xác của kết quả xác minh, BCĐ tỉnh đã tổ chức hội thảo với sự tham gia của các nhân chứng; đồng thời làm việc với Trung đoàn 148, Sư đoàn 316 và Quân khu 2 đối chiếu các tài liệu lịch sử. Kết quả đối chiếu hoàn toàn trùng khớp, BCĐ tỉnh xác định phần mộ được khai quật là phần mộ của 47 CBCS Tiểu đoàn 920 thuộc Trung đoàn 148, Quân khu Tây Bắc và Ban Cán sự Đảng huyện Phong Thổ hy sinh ngày 14/2/1951 tại bản Mường Cấu. 3 đồng chí còn lại trong tổng số 50 CBCS hy sinh trong trận đánh này đã được an táng riêng và quy tập về nghĩa trang liệt sĩ.
Thời gian tới, BCĐ tỉnh sẽ tiếp tục chỉ đạo các cơ quan, đơn vị chuyên môn bảo quản, quản lý chặt chẽ HCLS và các di vật thu được trong quá trình khai quật; rà soát, hoàn thiện toàn bộ hồ sơ, tài liệu, sơ đồ hiện trường, biên bản khai quật, quy tập và các tài liệu liên quan theo đúng quy định. Cùng với đó, chỉ đạo xây dựng, hoàn thiện khu mộ tập thể, bia ghi công và các hạng mục phụ trợ tại Nghĩa trang liệt sĩ Tam Đường; chuẩn bị, tổ chức lễ viếng, lễ truy điệu và an táng HCLS vào đầu tháng 8/2026 theo đúng nghi thức, bảo đảm trang trọng, chu đáo, thể hiện sự tri ân sâu sắc đối với các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc. Tiếp tục triển khai hiệu quả Chiến dịch 500 ngày đêm, lan tỏa đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và tri ân các anh hùng liệt sĩ.

Phương Thanh - Văn Hới