Tín chỉ carbon là 'sản phẩm tài chính tinh hoa'

Tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải là sản phẩm tài chính tinh hoa, hội tụ những yêu cầu cao về kỹ thuật, công nghệ, pháp lý và cả tư duy hoạch định chính sách để đạt được hiệu quả như mong đợi.

Cuối tháng 6/2026, sàn giao dịch carbon chính thức được khai trương, bắt đầu giai đoạn thí điểm cho việc trao đổi, mua bán tín chỉ carbon và hạn ngạch carbon trên thị trường bắt buộc.

Phiên giao dịch đầu tiên, sàn giao dịch carbon ghi nhận hơn 1.200 tấn phát thải carbon tương đương, tổng giá trị 161,7 triệu đồng. Giá giao dịch dao động từ 130.000 - 136.000 đồng.

Sàn giao dịch carbon trong nước được kỳ vọng tạo ra động lực mạnh mẽ cho doanh nghiệp thực hành giảm nhẹ phát thải khí nhà kính theo nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”. Đây là bước đi quan trọng hướng đến mục tiêu Net Zero vào năm 2050 của Chính phủ.

Tuy nhiên, không chỉ đơn thuần là công cụ bảo vệ môi trường, tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải còn là những sản phẩm đặc biệt. Chúng có tính chất hàng hóa khi được tạo ra từ quá trình sản xuất hoặc cung ứng dịch vụ môi trường, có giá trị sử dụng khi có thể được doanh nghiệp dùng để bù đắp hạn ngạch phát thải.

Giá trị sử dụng của sản phẩm carbon được bảo chứng bởi quy trình kiểm kê nghiêm ngặt và sau khi sử dụng, sản phẩm carbon sẽ không còn giá trị để tiếp tục giao dịch.

Song song với đó, tín chỉ carbon và hạn ngạch carbon mang nhiều đặc điểm của một loại chứng khoán khi được lưu ký tập trung, giao dịch qua tài khoản, có giá khởi điểm, giá kết phiên, giao dịch theo hình thức đặt lệnh – khớp lệnh. Sản phẩm carbon có khả năng sinh lời, thậm chí có tính rủi ro khi giá cả biến động theo thị trường.

Tại Việt Nam, việc sàn giao dịch carbon được vận hành trên nền tảng hạ tầng của thị trường chứng khoán cũng phần nào củng cố tính chất chứng khoán (security) của loại sản phẩm hàng hóa đặc biệt này.

Với đặc điểm nêu trên, TS. Nguyễn Phương Nam, Nhà sáng lập kiêm Tổng giám đốc Công ty Tư vấn & Dịch vụ đổi mới khí hậu KLINOVA, Đánh giá viên quốc tế của Liên hợp quốc (UNFCCC) cho rằng, tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải khí nhà kính là một “sản phẩm tài chính tinh hoa phức tạp”, chứ không thể tư duy như một hàng hóa thông thường.

Yếu tố “phức tạp” đến từ khó khăn, thách thức khi doanh nghiệp, tổ chức trải qua các công đoạn, từ đăng ký dự án giảm phát thải cho đến đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) để tạo ra một đơn vị sản phẩm tín chỉ carbon hợp lệ, cũng như áp lực cho cơ quan quản lý để ban hành cơ chế, chính sách, hành lang pháp lý giúp thị trường carbon vận hành thông suốt.

"Hàng hóa vô hình là tín chỉ carbon rất 'khó tạo' bởi nó bị ràng buộc bởi nhiều quy định kỹ thuật khí hậu, tài chính lẫn pháp lý. Sau khi hình thành, vòng đời của tín chỉ carbon và giá thành của nó cũng biến động lớn, phụ thuộc vào yếu tố cung cầu từng thời điểm và chịu sự chi phối rất lớn từ thị trường trong nước cũng như từ các định chế tài chính lớn trên thế giới. Nếu chúng ta đi sai hướng và thiếu chiến lược, chúng ta sẽ bị loại khỏi cuộc chơi carbon toàn cầu hoặc tốn kém về chi phí tuân thủ trong tương lai", TS. Nam chia sẻ với TheLEADER.

Tuy nhiên, khó khăn, thách thức ấy đổi lại được nhiều cơ hội cho cộng đồng doanh nghiệp, tổ chức, dự án giảm phát thải, ứng phó biến đổi khí hậu, đồng thời bổ sung mảnh ghép quan trọng vào bức tranh tài chính xanh để khơi thông dòng vốn thực hiện các mục tiêu phát triển của đất nước.

Mảnh ghép hoàn hảo cho tài chính xanh

Tiến trình cắt giảm khí thải của doanh nghiệp được thúc đẩy mạnh mẽ bởi xu thế tiêu dùng bền vững. Người tiêu dùng trên toàn cầu đều đang muốn được sử dụng những sản phẩm xanh, sạch, an toàn với sức khỏe của bản thân, gia đình cũng như góp phần ngăn chặn sự nóng lên toàn cầu.

Tuy nhiên, nghịch lý xảy ra khi người tiêu dùng vẫn yêu thích sản phẩm giá rẻ, trong khi quá trình chuyển đổi xanh đòi hỏi mức đầu tư lớn về hạ tầng, công nghệ và nguồn nhân lực, dẫn đến giá thành sản xuất sản phẩm xanh có thể bị đẩy lên tương đối cao so với sản phẩm truyền thống.

Tạo ra được tín chỉ carbon hay còn dư hạn ngạch phát thải là minh chứng rõ nét cho thấy doanh nghiệp đang thực sự xanh hóa. Ảnh: Hoàng Anh.

Theo Tổng giám đốc KLINOVA, tín chỉ carbon có thể giải quyết nút thắt này. Thông qua việc bán tín chỉ carbon, doanh nghiệp được bổ sung nguồn lực tài chính cho chính những nỗ lực giảm phát thải, qua đó đầu tư vào những dự án đổi mới quy trình, cải tiến công nghệ theo hướng bền vững.

Hơn thế nữa, việc tạo ra tín chỉ carbon hay còn dư hạn ngạch phát thải là minh chứng rõ nét nhất cho thấy doanh nghiệp đang thực sự xanh hóa. Bởi lẽ, mỗi tín chỉ được tạo ra, mỗi hạn ngạch phát thải còn dư đều phải trải qua quá trình kiểm kê, báo cáo và thẩm định (MRV) nghiêm ngặt.

Từ đó, doanh nghiệp có cơ hội để tiếp cận những nguồn tài chính xanh từ các quỹ đầu tư, định chế tài chính lớn trên toàn cầu, với quy mô có thể lớn hơn rất nhiều so với việc bán tín chỉ carbon hay hạn ngạch phát thải.

Nguồn lực được bổ sung giúp doanh nghiệp gia tăng hiệu quả của các giải pháp giảm nhẹ cường độ phát thải khí nhà kính, lại tiếp tục tạo ra thêm nhiều tín chỉ carbon, tiết kiệm được hạn ngạch phát thải.

TS. Nam nhìn nhận, đây là cơ hội quan trọng nhất dành cho doanh nghiệp tham gia vào sàn giao dịch carbon trong nước, đặc biệt trong thời điểm vẫn còn đang ở trong giai đoạn thử nghiệm như hiện nay.

“Nếu trước đây, lực lượng “tinh hoa” nhất cộng đồng doanh nghiệp là những bên có đủ độ chín để niêm yết trên sàn chứng khoán thì bây giờ, chuyển đổi xanh là thước đo mới cho doanh nghiệp tiên phong và phát triển bền vững. Và lực lượng doanh nghiệp “tinh hoa” nhất là những doanh nghiệp có quá trình chuyển đổi xanh bài bản, tạo ra sản phẩm giao dịch được trên sàn giao dịch carbon. Ở tương lai không xa, doanh nghiệp trên sàn carbon sẽ là những doanh nghiệp danh giá, được ưu tiên đầu tư để mở rộng sản xuất, nhân rộng mô hình, dễ dàng tiếp cận thị trường khó tính, phân khúc khách hàng cao cấp”, TS. Nam nhấn mạnh.

Làm gì để sàn giao dịch carbon vận hành hiệu quả?

Để kích hoạt tiềm năng của tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải, thu hút sự tham gia của đông đảo doanh nghiệp, TS. Nam cho rằng, cần phải đưa ra giải pháp giúp sàn giao dịch carbon trong nước vận hành một cách trơn tru và bài bản.

Tương tự những sàn giao dịch khác, hai yếu tố quyết định sự thành công của sàn giao dịch carbon bao gồm chất lượng sản phẩm được giao dịch và tính thanh khoản.

Về chất lượng, tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải là sản phẩm vô hình, do đó không thể được đong đếm bằng mắt thường, thay vào đó là niềm tin dựa trên số liệu minh bạch, quy trình MRV đạt chuẩn quốc tế.

Theo TS. Nam, yếu tố chất lượng và độ tin cậy của tín chỉ carbon, ngưỡng phân bổ hạn ngạch phát thải đóng vai trò rất quan trọng. Một quy trình MRV được quốc tế công nhận sẽ quyết định việc liệu trong tương lai, tín chỉ carbon của Việt Nam có thể bán ra quốc tế để gia tăng lợi nhuận cho tổ chức và doanh nghiệp.

Ngoài ra, đây là cơ sở để các quỹ đầu tư, định chế tài chính toàn cầu có niềm tin vào các dự án tạo tín chỉ carbon hay doanh nghiệp đang tiết kiệm được hạn ngạch phát thải tại Việt Nam để ra quyết định rót vốn đầu tư.

Mặt khác, việc làm tốt quy trình MRV giúp Việt Nam có số liệu phát thải đáng tin cậy, giúp cho việc ban hành hạn ngạch khí thải cho giai đoạn tiếp theo được sát với thực trạng của doanh nghiệp.

Về tính thanh khoản của thị trường, ông Nam cho rằng, cần có cơ chế mở rộng cho nhiều chủ thể tham gia vào sàn giao dịch carbon trong nước. Chủ thể ở đây bao gồm cả bên mua và bên bán.

Bên bán có thể là các dự án giảm phát thải tạo ra được nguồn cung tín chỉ carbon, giúp các dự án này được hưởng lợi theo cơ chế thị trường, lấy đó làm động lực và nguồn lực để tiếp tục duy trì và mở rộng.

Về phía bên mua, Tổng giám đốc KLINOVA đề xuất có thể cho các doanh nghiệp FDI tham gia giao dịch. Đây là nhóm doanh nghiệp có nhu cầu mua tín chỉ carbon tại chỗ rất lớn, không chỉ để tuân thủ pháp lý mà còn đảm bảo sức cạnh tranh của sản phẩm, dịch vụ trên thị trường quốc tế.

Tạo đủ nguồn cung và cầu, thị trường carbon sẽ vận hành một cách mạnh mẽ. Ngược lại, nếu không làm tốt việc kết nối cung – cầu, các dự án tạo tín chỉ carbon và doanh nghiệp có nhu cầu mua tín chỉ carbon sẽ tìm tới thị trường quốc tế và Việt Nam sẽ đánh mất nhiều cơ hội cũng như lợi ích tài chính do tín chỉ carbon có thể đem lại.

Thực hiện: Phạm Sơn

7/9/2026