Thị trường carbon - kênh huy động nguồn lực cho phát triển bền vững

Xây dựng một thị trường minh bạch, an toàn ngay từ nền móng

Việc Sàn Giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào hoạt động đánh dấu bước triển khai quan trọng trong lộ trình thực hiện cam kết đưa phát thải ròng khí nhà kính về mức "0" vào năm 2050 của Việt Nam theo cam kết tại COP26. Đây cũng là kết quả của quá trình chuẩn bị theo chỉ đạo của Bộ Tài chính và các cơ quan quản lý trong việc triển khai Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam cũng như Nghị định số 29/2026/NĐ-CP của Chính phủ.

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc HNX, hoạt động của Sàn Giao dịch carbon được xây dựng trên một hệ thống nguyên tắc chặt chẽ nhằm bảo đảm thị trường vận hành minh bạch, an toàn và tạo niềm tin cho các chủ thể tham gia.

Trước hết là nguyên tắc công bằng, công khai, minh bạch và tự chịu trách nhiệm. Mọi chủ thể tham gia thị trường đều phải tuân thủ quy định của pháp luật, chủ động tìm hiểu đầy đủ thông tin về hàng hóa giao dịch cũng như tự chịu trách nhiệm đối với quyết định mua, bán của mình. Đây là nền tảng quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia thị trường.

Một nguyên tắc khác được nhấn mạnh là toàn bộ hoạt động trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính được thực hiện tập trung trên hệ thống giao dịch carbon do HNX vận hành, ngoại trừ một số trường hợp chuyển quyền sở hữu đặc thù theo quy định. Phương thức giao dịch áp dụng là thỏa thuận, bao gồm thỏa thuận điện tử và thỏa thuận thông thường, cho phép các bên chủ động đàm phán và thống nhất các điều kiện giao dịch.

Đáng chú ý, mặc dù nhà đầu tư sử dụng chung tài khoản chứng khoán hiện có, hệ thống vẫn thiết kế phần giao dịch carbon tách biệt hoàn toàn với các hoạt động giao dịch chứng khoán khác. Việc quản lý tách bạch tài sản được thực hiện ngay từ khâu đăng nhập và xuyên suốt quá trình giao dịch, bảo đảm hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon được quản lý độc lập.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc HNX

Để hạn chế tối đa rủi ro thanh toán, thị trường áp dụng cơ chế ký quỹ 100% và thanh toán tức thời cho từng giao dịch. Theo đó, bên mua phải có đủ tiền trước khi đặt lệnh, bên bán phải có đủ hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon trước khi thực hiện giao dịch. Sau khi giao dịch được xác lập, tiền và hạn ngạch hoặc tín chỉ được chuyển giao đồng thời ngay trong ngày mà không thông qua cơ chế đối tác bù trừ trung tâm.

Bên cạnh đó, ngày giao dịch đầu tiên và ngày giao dịch cuối cùng của từng sản phẩm đều được đồng bộ từ Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Chỉ những tài khoản được Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) xác nhận mới được tham gia giao dịch trong ngày kế tiếp.

Đối với hàng hóa giao dịch, ông Nguyễn Tuấn Anh cho biết hạn ngạch phát thải chỉ dành cho các doanh nghiệp thuộc diện phát thải theo quy định, trong khi tín chỉ carbon có sự tham gia của các nhà đầu tư tổ chức.

Những tín hiệu tích cực từ các phiên giao dịch đầu tiên

Theo lãnh đạo HNX, sau những phiên giao dịch đầu tiên, mục tiêu quan trọng nhất mà đơn vị vận hành đặt ra đã đạt được, đó là hệ thống vận hành an toàn, thông suốt giữa các bên tham gia.

Ông Nguyễn Tuấn Anh cho biết, kết quả này có được nhờ hệ thống giao dịch carbon được thiết kế với kiến trúc đồng bộ, kết nối liên tục với Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) và Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Không chỉ bảo đảm yếu tố kỹ thuật, thị trường cũng ghi nhận những giao dịch đầu tiên ngay trong phiên khai trương ngày 29/6/2026. Theo thống kê của HNX, đã có 1.210 hạn ngạch phát thải được giao dịch với tổng giá trị hơn 161 triệu đồng.

Dù quy mô giao dịch bước đầu còn khiêm tốn, song theo lãnh đạo HNX, điều quan trọng hơn là thị trường đã chính thức hình thành cơ chế giao dịch tập trung, tạo nền tảng để từng bước mở rộng quy mô khi số lượng doanh nghiệp và các chủ thể tham gia thị trường ngày càng tăng.

Việc sàn giao dịch đi vào hoạt động cũng tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động tối ưu chi phí giảm phát thải thông qua giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon, thay vì chỉ thực hiện các giải pháp cắt giảm phát thải bằng nguồn lực nội tại. Đây được kỳ vọng sẽ trở thành một công cụ kinh tế quan trọng trong quá trình thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Tiếp tục hoàn thiện hạ tầng để thị trường carbon trở thành kênh huy động nguồn lực xanh

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, sau khi hoàn thành bước khởi động thị trường, trọng tâm của HNX trong thời gian tới là tiếp tục hoàn thiện hạ tầng giao dịch và mở rộng khả năng tiếp cận của các thành viên thị trường.

Bên cạnh việc duy trì hệ thống vận hành an toàn, thông suốt, HNX sẽ tiếp tục nâng cấp hạ tầng công nghệ để triển khai thêm kênh giao dịch trực tuyến. Việc bổ sung kênh giao dịch mới sẽ giúp các thành viên giao dịch cung cấp thêm tiện ích cho khách hàng, bên cạnh hình thức giao dịch thông qua hệ thống terminal hiện nay.

Song song với việc hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, HNX sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan quản lý, tổ chức và đơn vị liên quan để đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức, nâng cao nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư về thị trường carbon.

Đối với lộ trình dài hạn, ông Nguyễn Tuấn Anh cho biết, sau giai đoạn vận hành thí điểm từ năm 2026 đến năm 2028, HNX sẽ tiến hành tổng kết, đánh giá toàn diện kết quả triển khai, trên cơ sở đó nghiên cứu, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét bổ sung các phương thức giao dịch mới phù hợp với điều kiện phát triển của thị trường trong từng giai đoạn.

Theo lãnh đạo HNX, mục tiêu cuối cùng không chỉ là xây dựng một thị trường giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon vận hành hiệu quả, mà còn từng bước đưa thị trường carbon trở thành kênh huy động và phân bổ nguồn lực cho các dự án phát triển bền vững, đóng góp ngày càng lớn vào sự phát triển của thị trường tài chính và nền kinh tế Việt Nam trong tiến trình chuyển đổi xanh.

Trần Hương