'Tài sản carbon' thay đổi báo cáo tài chính doanh nghiệp như thế nào?

Sàn giao dịch carbon trong nước chính thức được kích hoạt vào cuối tháng 6/2026, với sự tham gia của hơn 110 doanh nghiệp được áp hạn ngạch phát thải carbon. Trong giai đoạn đầu thử nghiệm, các doanh nghiệp này sẽ được bán phần thừa hoặc mua để bổ sung phần hạn ngạch còn thiếu thông qua sàn giao dịch carbon, từ đó đảm bảo nghĩa vụ giảm phát thải với nhà nước.

Sự xuất hiện của sàn giao dịch carbon đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong công tác chống biến đổi khí hậu tại Việt Nam khi chuyển hóa nỗ lực cắt giảm khí thải thành một loại tài sản có giá trị, có thể giao dịch trên thị trường, đem lại doanh thu hoặc tiêu tốn chi phí của doanh nghiệp.

Doanh thu và chi phí sẽ được thể hiện rõ ràng trong báo cáo tài chính. Nếu có quy mô đủ lớn, tài sản carbon có thể sẽ tạo ra những thay đổi đáng chú ý trong bảng cân đối kế toán, qua đó tác động đáng kể tới hình ảnh của doanh nghiệp trong mắt khách hàng cũng như đối tác, cổ đông, nhà đầu tư và các định chế tài chính.

Tài sản carbon xuất hiện thế nào trong báo cáo tài chính?

Chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS) đã xác định tính chất tài sản của tín chỉ carbon và hạn ngạch carbon, qua đó đưa ra cách thức ghi nhận cụ thể đối với từng trường hợp doanh nghiệp sử dụng loại tài sản đặc biệt này.

Theo chuẩn mực IAS 38, tín chỉ carbon được ghi nhận dưới dạng tài sản vô hình nếu một doanh nghiệp mua hoặc tạo ra tín chỉ carbon để phục vụ mục tiêu bù đắp phát thải của chính mình trong dài hạn.

Giá trị này sẽ được đánh giá lại định kỳ và có thể phát sinh chi phí giảm giá tài sản nếu giá trị thị trường của tín chỉ carbon sụt giảm.

Đối với các doanh nghiệp hoạt động như đơn vị môi giới hoặc sàn giao dịch, chuẩn mực IAS 2 về Hàng tồn kho sẽ được áp dụng. Lúc này, tín chỉ carbon được coi là hàng hóa ngắn hạn, được ghi nhận theo giá thấp hơn giữa giá gốc và giá trị thuần có thể thực hiện được.

Sự phân loại này biến các nỗ lực giảm phát thải từ một chi phí "mất đi" thành một loại tài sản có tính thanh khoản, cho phép doanh nghiệp tối ưu hóa bảng cân đối tài sản của mình.

Khí thải sẽ cần hạch toán vào danh mục dự phòng phải trả của doanh nghiệp nếu phát thải vượt quá hạn ngạch cho phép. Ảnh: Hoàng Anh.

Bên cạnh đó, với doanh nghiệp được cấp hạn ngạch phát thải, phần hạn ngạch carbon bị thiếu có thể được xếp vào danh mục dự phòng phải trả theo chuẩn mực IAS 37.

Đơn cử, doanh nghiệp được cấp hạn ngạch 10.000 tấn phát thải carbon nhưng ước tính sẽ phát thải khoảng 12.000 tấn carbon tương đương, doanh nghiệp phải ghi nhận trước chi phí cho việc mua 2.000 hạn ngạch carbon để bù đắp và đảm bảo tuân thủ yêu cầu của Nhà nước.

Hiện tại, Hội đồng Chuẩn mực kế toán quốc tế (IASB) đang tiếp tục thảo luận để đưa ra khuôn khổ thống nhất cho các loại tài sản carbon.

Tại Việt Nam, với việc cơ chế hạn ngạch phát thải và sàn giao dịch carbon mới chỉ được vận hành thí điểm từ năm nay, các doanh nghiệp chưa ghi nhận tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải trong báo cáo tài chính.

Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp trên thế giới đã ghi nhận khoản chi phí hoặc doanh thu từ tài sản carbon. Điển hình trong số đó là Tập đoàn Tesla, đã thu về gần 2 tỷ USD từ tín chỉ carbon trong năm 2025, một con số đáng kể dù đã giảm khoảng 28% so với doanh thu tín chỉ carbon kỷ lục được tạo ra năm 2024.

Ngược lại, một số hãng hàng không lớn tại châu Âu như Air France hay Lufthansa phải ghi nhận hàng trăm triệu Euro mỗi năm để hạch toán chi phí dự phòng cho hạn ngạch phát thải carbon.

Cơ hội cho doanh nghiệp thực hành tốt

Những tiêu chuẩn kế toán áp dụng cho tín chỉ carbon tạo ra một động lực tài chính trực tiếp cho việc cắt giảm khí thải nhà kính. Càng phát thải nhiều, doanh nghiệp càng phải trả nhiều chi phí, trong khi nỗ lực giảm phát thải sẽ được ghi nhận bằng “tiền tươi thóc thật” trên bảng cân đối kế toán.

Đáng chú ý, khoản thu được từ tín chỉ carbon không có giá vốn hàng bán trực tiếp, qua đó sẽ cải thiện đáng kể biên lợi nhuận của doanh nghiệp. Có một báo cáo tài chính đẹp sẽ giúp ích rất nhiều trong việc huy động vốn, xây dựng niềm tin với đối tác, khách hàng và cổ đông của doanh nghiệp.

Song song với đó, việc ghi nhận tài sản carbon trong báo cáo tài chính là minh chứng vững chắc hơn việc thực hiện cam kết phát triển bền vững của doanh nghiệp, so với báo cáo thường niên hay báo cáo phát triển bền vững, vốn có nhiều nội dung chỉ mang tính định tính.

Sàn giao dịch carbon được thí điểm từ cuối tháng 6/2026. Ảnh: Phạm Tuấn Anh/TTXVN.

Doanh nghiệp chứng minh được quá trình giảm phát thải hiệu quả sẽ có nhiều lợi thế hơn trong tiếp cận vốn vay ưu đãi dành riêng cho phát triển bền vững, tạo “hộ chiếu xanh” cho sản phẩm xuất khẩu sang những thị trường khó tính.

Trên thực tế, đây cũng là lợi ích quan trọng nhất mà thị trường carbon có thể tạo ra cho doanh nghiệp, trong bối cảnh cơ chế hạn ngạch phát thải và sàn giao dịch carbon tại Việt Nam mới đang trong giai đoạn thử nghiệm.

Về dài hạn, tài sản carbon được kỳ vọng sẽ tạo lợi nhuận lớn hơn. TS. Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn phát triển (CODE), cho rằng, tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải sẽ không ngừng tăng giá theo nguyên tắc cung – cầu, bởi hạn ngạch cho doanh nghiệp sẽ ngày càng bị co hẹp để phục vụ mục tiêu Net Zero.

Như vậy, việc chủ động từ sớm sẽ tạo lợi thế đáng kể cho doanh nghiệp trong việc tìm kiếm cơ hội từ tài sản carbon.

Tuy nhiên, để tài sản carbon thực sự phát huy được hiệu quả như kỳ vọng, điều kiện tiên quyết là doanh nghiệp phải đảm bảo loại tài sản này thực sự có chất lượng. Tức, một tín chỉ được ghi nhận, một hạn ngạch được “thừa ra” đều phải trải qua quy trình kiểm kê, đánh giá theo chuẩn mực quốc tế.

Với việc các loại tài sản carbon được giao dịch dựa trên nền tảng hạ tầng chứng khoán, các tiêu chuẩn về thẩm định tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải sẽ sớm được ban hành. Điều này bắt buộc doanh nghiệp phải “làm thật” trong công tác giảm phát thải cũng như chuẩn bị quá trình đánh giá, kiểm kê và thẩm định đủ tốt.

Phạm Sơn