Tiếp cận thông tin không phải là quyền xin - cho

Sáng ngày 09.4, Quốc hội tiến hành thảo luận tại Tổ về dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi). Đây là một trong bốn dự thảo luật được đưa ra thảo luận sáng nay. Các đại biểu Quốc hội khẳng định quyền này phải được bảo đảm bằng quy trình minh bạch, loại bỏ sự tùy tiện của cơ quan nắm giữ thông tin.

Chuyển đổi tư duy tiếp cận thông tin từ hồ sơ giấy sang dữ liệu số

Mở đầu phiên thảo luận, đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) chỉ rõ sự bất cập trong định nghĩa tại Điều 2 của dự thảo khi vẫn mang tư duy “hồ sơ giấy”.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa)

Bà phát biểu: “Điều 2 dự thảo vẫn mang tư duy 'hồ sơ giấy' khi bó hẹp 'thông tin' vào văn bản, hồ sơ, tài liệu có sẵn và yêu cầu ký, đóng dấu. Cách tiếp cận này không còn phù hợp với quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu. Trong thực tế, nhiều thông tin phục vụ quyền của người dân nằm trong cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin hoặc được kết xuất từ hệ thống nghiệp vụ. Nếu không sửa, rất dễ dẫn đến tình trạng hạn chế quyền tiếp cận ngay từ khâu giải thích và không phù hợp quá trình chuyển đổi số đang diễn ra rất tích cực hiện nay".

Từ thực tế đó, bà Linh kiến nghị sửa đổi Điều 2 theo hướng: “Thông tin phải bao gồm cả dữ liệu trong văn bản, hồ sơ, tài liệu, cơ sở dữ liệu và dữ liệu được kết xuất; Thông tin do cơ quan tạo ra bao gồm cả thông tin được lập, ký, phê duyệt hoặc được tạo lập trên hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu".

Đặc biệt, bà Linh khẳng định quan điểm xuyên suốt: “Quyền tiếp cận thông tin không phải là quyền 'xin - cho', phải được bảo đảm bằng quy trình minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng của cơ quan nhà nước. Tôi đề nghị sửa khoản 1 Điều 8 theo hướng mở rộng đầy đủ hơn: Công dân được lựa chọn hình thức tiếp cận và hình thức nhận thông tin; được hướng dẫn, hỗ trợ trong quá trình tiếp cận; được cung cấp một phần hồ sơ, tài liệu; được biết rõ lý do từ chối, lý do gia hạn, lý do chuyển yêu cầu và cách xác định chi phí và thực hiện quyền khiếu nại, khởi kiện, tố cáo”.

Đại biểu Nguyễn Huy Tiến: Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi) cần đạt được chuyển biến về mặt tư duy, từ chỗ 'công dân đi xin thông tin’ sang 'Nhà nước có trách nhiệm công khai, giải trình, phục vụ công dân'

Đồng tình quan điểm trên, đại biểu Nguyễn Huy Tiến (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) phân tích về sự bất hợp lý trong cách tiếp cận "cơ quan nào tạo ra thông tin thì cơ quan đó cung cấp".

“Cách tiếp cận này phù hợp với quản lý nội bộ, nhưng chưa phù hợp với góc nhìn của người dân, vì người dân không có nghĩa vụ phải biết cơ quan nào tạo ra hay đang nắm giữ thông tin. Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi) cần đạt được chuyển biến về mặt tư duy, từ chỗ 'công dân đi xin thông tin' sang 'Nhà nước có trách nhiệm công khai, giải trình, phục vụ công dân'” - đại biểu Nguyễn Huy Tiến nhấn mạnh.

Giải pháp kỹ thuật bảo vệ quyền tiếp cận thông tin của công dân

Góp ý về tính đồng bộ pháp luật, đại biểu Phạm Thế Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) đề nghị cần tham chiếu trực tiếp các luật liên quan như Luật Bảo vệ bí mật nhà nước, Luật An ninh mạng và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Ông nêu vấn đề: “Dự thảo cho phép từ chối cung cấp dữ liệu cá nhân theo pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhưng lại yêu cầu công khai các thông tin như quyết định xử phạt vi phạm hành chính, thu hồi đất, bồi thường. Ranh giới giữa việc công khai minh bạch hoạt động quản lý nhà nước và việc bảo vệ dữ liệu cá nhân chưa được làm rõ về mặt kỹ thuật”.

Đại biểu Phạm Thế Anh: Ranh giới giữa việc công khai minh bạch hoạt động quản lý nhà nước và việc bảo vệ dữ liệu cá nhân chưa được làm rõ về mặt kỹ thuật.

Để tháo gỡ, đại biểu Phạm Thế Anh đề xuất quy định về "Khử định danh dữ liệu": “Đối với các tài liệu hành chính bắt buộc phải công khai nhưng có chứa dữ liệu cá nhân, cơ quan nhà nước có trách nhiệm áp dụng biện pháp kỹ thuật khử định danh các thông tin nhạy cảm (số căn cước, địa chỉ nhà riêng, thông tin sinh trắc học...) trước khi công khai, trừ trường hợp luật khác có quy định”.

Chặn lạm dụng "tài liệu nội bộ" để né tránh tiếp cận thông tin

Lo ngại về việc các cơ quan lẩn tránh trách nhiệm, đại biểu Phạm Thế Anh nhấn mạnh thêm: “Dự thảo quy định thông tin về cuộc họp nội bộ, tài liệu soạn thảo cho công việc nội bộ không được tiếp cận. Đồng thời, cơ quan có quyền từ chối nếu yêu cầu 'vượt quá khả năng đáp ứng hoặc làm ảnh hưởng đến hoạt động bình thường'. Nếu quy định như vậy, các cơ quan có thể lợi dụng điều này để lẩn tránh trách nhiệm giải trình, tùy tiện gán mác 'tài liệu nội bộ' hoặc 'ảnh hưởng hoạt động' để từ chối công dân”.

Đại biểu Trần Thế Kính (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) cũng thẳng thắn chỉ ra thực trạng lạm dụng dấu mật: “Trong thực tiễn có nhiều khi 'gán mác' tài liệu nội bộ hoặc liên quan đến bí mật nhà nước. Nhiều tài liệu tôi cho rằng cũng không hẳn là bí mật nhà nước nhưng lại cứ đóng dấu bí mật nhà nước, chúng ta cũng cần tính toán, cân nhắc để mở rộng quyền được tiếp cận đối với các loại thông tin liên quan”.

Cuối cùng, để chuẩn hóa thực thi, đại biểu Lê Thị Song An (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) kiến nghị về các khái niệm định tính: “Khoản 4 Điều 15 có quy định các khái niệm mang tính định tính như 'gây nguy hại', 'ảnh hưởng xấu...', nhưng thiếu hướng dẫn cụ thể. Đề nghị giao Chính phủ quy định chi tiết tiêu chí xác định mức độ nguy hại, ảnh hưởng xấu và danh mục các loại thông tin quy định tại các khoản này nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất”.

Đại biểu Lê Thị Song An (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh)

Về thông tin nội bộ, bà An đề xuất: “Thực tiễn cho thấy việc xác định 'thông tin nội bộ' chưa thống nhất, dễ bị hiểu rộng, khiến một số cơ quan từ chối cung cấp các tài liệu như báo cáo, dự thảo chính sách. Cần rà soát, làm rõ phạm vi theo hướng: Quy định cụ thể thông tin thực sự mang tính nội bộ như nhân sự, kỷ luật. Đồng thời, phân định rõ các tài liệu phục vụ quá trình xây dựng chính sách công, quy hoạch phát triển có tác động trực tiếp đến cộng đồng không thuộc phạm vi thông tin nội bộ, đặc biệt sau khi văn bản chính thức được ban hành”.

Nam Phong