Quyền và nghĩa vụ của người tham gia bảo hiểm phải được quy định trong luật

Cần làm rõ quy định về lao động trên nền tảng số

Theo ĐBQH Tô Huy Vũ, năm 2025, cả nước có hơn 21,5 triệu người tham gia bảo hiểm xã hội. Mỗi tháng, người tham gia bảo hiểm đóng góp một phần thu nhập của mình vào quỹ với mong muốn giản dị, đó là khi về già, khi ốm đau hoặc gặp rủi ro, quyền lợi của mình được bảo đảm rõ ràng và đúng lúc. Vì vậy, theo đại biểu Tô Huy Vũ, mỗi lần sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội, điều cần giữ trước hết là sự rõ ràng và ổn định của quyền lợi người tham gia.

Qua nghiên cứu hồ sơ, đại biểu nhận thấy Chính phủ đã tiếp thu, lắng nghe nhiều ý kiến. Quyền kiểm tra của cơ quan bảo hiểm xã hội được giữ lại trong Luật; thành phần Hội đồng quản lý bảo hiểm xã hội được quy định cụ thể. Phạm vi bãi bỏ được thu hẹp từ 27 điều, 11 khoản xuống còn 25 điều, 6 khoản. Hồ sơ cũng kèm theo hai dự thảo nghị định, giúp hình dung rõ hơn cách thức đưa Luật vào cuộc sống.

ĐBQH Tô Huy Vũ (Hà Nội) phát biểu thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

Theo Kết luận số 276 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, được Báo cáo thẩm tra trích dẫn, đã nhấn mạnh nguyên tắc: trước mắt, “chỉ luật hóa những nội dung đã chín, đã rõ, đủ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn”. Từ tinh thần đó, đại biểu Tô Huy Vũ góp ý bốn vấn đề, với quan điểm "điều gì chưa "chín" thì chưa nên đưa vào luật; còn điều gì là quyền và nghĩa vụ thì phải được giữ lại trong luật".

Trước hết, ĐBQH Tô Huy Vũ cho rằng cần làm rõ quy định về lao động trên nền tảng số. Theo đó, đại biểu chia sẻ mục tiêu của Chính phủ về mở rộng bảo hiểm xã hội tới người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số. Đây là nhóm lao động đông và đang tăng nhanh. Tuy nhiên, đại biểu đồng tình với Ủy ban Văn hóa và Xã hội về việc giữ nguyên quy định này như hiện hành bởi 3 lý do.

Thứ nhất, khoản 6 Điều 2 hiện hành đã giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với các đối tượng khác có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên, trên cơ sở đề xuất của Chính phủ. Báo cáo thẩm tra cũng nhận định quy định hiện hành đã bao phủ các trường hợp mà Chính phủ đề xuất.

Thứ hai, Tờ trình của Chính phủ cho biết nội dung bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với nhóm này sẽ được thể chế hóa cụ thể sau khi Ban Chấp hành Trung ương thông qua nghị quyết mới về chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội.

Thứ ba, qua rà soát toàn bộ dự thảo văn bản hợp nhất, đại biểu nhận thấy cụm từ “người làm việc trên nền tảng số” chỉ xuất hiện một lần, tại khoản 6 Điều 2, nhưng chưa được giải thích tại Điều 3 về giải thích từ ngữ. Tại Công ước số 193 của Tổ chức Lao động quốc tế về lao động trên nền tảng số yêu cầu trước hết phải phân loại chính xác người lao động nền tảng có hay không có quan hệ lao động. Việt Nam chưa phê chuẩn Công ước này, nhưng theo đại biểu, đây là trình tự hợp lý, phải xác định rõ đối tượng trước khi quy định nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội.

Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị giữ khoản 6 Điều 2 như hiện hành. Đồng thời, Chính phủ cần sử dụng thời gian tới để chuẩn bị khái niệm, tiêu chí phân loại và phương thức xác định thu nhập của nhóm lao động này, sẵn sàng đưa vào lần sửa đổi toàn diện sau khi Trung ương có nghị quyết.

Hưu trí bổ sung do người lao động tự đóng

Bên cạnh đó, đối với nội dung hưu trí bổ sung do người lao động tự đóng tại khoản 5 Điều 3, ĐBQH Tô Huy Vũ cho rằng Tờ trình đã nêu một vướng mắc có thật, theo Luật năm 2024, người lao động đang tham gia hưu trí bổ sung thông qua doanh nghiệp sẽ không được tiếp tục tham gia khi nghỉ việc hoặc khi doanh nghiệp không tiếp tục chương trình. Tuy nhiên, quy mô của vấn đề cần được nhìn nhận đúng. Theo Báo cáo tổng kết, đến cuối năm 2025, toàn hệ thống quỹ hưu trí bổ sung có 28.538 người tham gia, với tổng tài sản 2.274 tỷ đồng. Trong đó, theo Tờ trình, tính đến ngày 10/5/2026, chỉ có 111 tài khoản cá nhân tham gia trực tiếp.

Báo cáo thẩm tra cũng lưu ý nguy cơ lạm dụng ưu đãi thuế thu nhập cá nhân nếu mở rộng hình thức người lao động tự đóng, đồng thời nhận xét hồ sơ chưa làm rõ kết quả thực hiện chính sách này.

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Văn Tuyến

Vì vậy, đại biểu đồng tình với cơ quan thẩm tra về việc giữ khoản 5 Điều 3 như hiện hành. Đồng thời, để không bỏ lại những người đã tham gia, đại biểu đề nghị cân nhắc một quy định chuyển tiếp có phạm vi hẹp: người lao động đã có tài khoản hưu trí bổ sung trước ngày Luật có hiệu lực được tiếp tục đóng khi nghỉ việc hoặc khi doanh nghiệp dừng chương trình. Cách tiếp cận này vừa giải quyết đúng vướng mắc, vừa chưa mở rộng chính sách khi chưa có đủ dữ liệu.

ĐBQH Tô Huy Vũ cũng nhấn mạnh việc giữ các quy định về quyền, nghĩa vụ trong Luật khi bãi bỏ 25 điều. Theo đó, đại biểu đồng tình với định hướng chuyển các nội dung về hồ sơ, thủ tục xuống nghị định. Báo cáo thẩm tra đã nêu nguyên tắc: những nội dung thuần túy về hồ sơ, trình tự, thủ tục thì giao Chính phủ quy định; còn nội dung xác lập quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm phải được quy định trong Luật.

Từ nguyên tắc này, đại biểu phân tích ba vấn đề cụ thể:

Thứ nhất, về thời hạn đăng ký tham gia. Báo cáo tổng kết của Bộ Nội vụ cho biết số tiền chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội năm 2025 là 14.887 tỷ đồng, bằng 3,4% số phải thu. Riêng quý I năm 2026, con số này là 17.576 tỷ đồng, tương ứng tỷ lệ 3,7%.

Theo điểm a khoản 1 Điều 39 Luật hiện hành, hành vi trốn đóng được xác định sau 60 ngày kể từ ngày hết thời hạn quy định tại khoản 1 Điều 28. Thời hạn này là 30 ngày và được quy định trực tiếp trong Luật.

Tuy nhiên, dự thảo bãi bỏ Điều 28 và sửa điểm a khoản 1 Điều 39 theo hướng xác định hành vi trốn đóng là sau 60 ngày kể từ ngày hết thời hạn kê khai và nộp hồ sơ theo quy định của Chính phủ; khoản 2 Điều 38 cũng được sửa tương tự. Như vậy, mốc thời gian để xác định hành vi trốn đóng là hành vi bị xử phạt và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, sẽ do văn bản dưới luật quy định.

Trong khi đó, dự thảo nghị định kèm theo hồ sơ vẫn giữ thời hạn 30 ngày. Vì vậy, theo đại biểu, việc ghi con số này vào Luật không làm thay đổi thực tế nhưng giúp duy trì sự ổn định của quy định. Đại biểu đề nghị quy định rõ thời hạn “trong thời hạn 30 ngày” tại khoản 2 Điều 38 và điểm a khoản 1 Điều 39.

Thứ hai, về hai quy định còn thiếu vế quy phạm. Điều 82 và khoản 2 Điều 115 sau khi sửa đổi chỉ còn một câu: người đang hưởng lương hưu, trợ cấp “có nguyện vọng được thay đổi hình thức nhận hoặc thay đổi nơi nhận do chuyển nơi cư trú trong nước”. Quy định dừng lại ở đó, chưa nêu rõ người hưởng được thực hiện quyền gì và việc thay đổi được giải quyết như thế nào. Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung vế quy phạm: “thì được thay đổi; Chính phủ quy định hồ sơ, thủ tục”.

Thứ ba, về quy định chuyển tiếp. Điều 3 của dự thảo, quy định về điều khoản thi hành, chưa có nội dung xử lý đối với các hồ sơ đang được giải quyết tại thời điểm Luật có hiệu lực. Bộ Tư pháp và cơ quan thẩm tra đều đã đề nghị bổ sung quy định này. Đại biểu đề xuất cụ thể: hồ sơ đã nộp trước ngày 1/3/2027 tiếp tục được giải quyết theo hồ sơ, thời hạn của Luật số 41/2024/QH15, trừ trường hợp quy định mới có lợi hơn cho người tham gia, người thụ hưởng.

Bổ sung cơ chế thu hồi khoản chi sai

Đối với nội dung thu hồi khoản chi sai tại Điều 93 và Điều 114, ĐBQH Tô Huy Vũ cho biết, đến hết tháng 4/2026, khoảng 88,4% người hưởng đã nhận tiền qua tài khoản. Khi phần lớn tiền chi trả được thực hiện qua tài khoản, việc thu hồi khoản chi sai, nhất là những khoản được chuyển sau khi người hưởng đã qua đời, cũng cần có cơ chế tương ứng.

Trong quá trình lấy ý kiến, Đoàn ĐBQH thành phố Hà Nội, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh và Sở Nội vụ của bảy tỉnh, thành phố đã đề nghị bổ sung cơ chế khấu trừ, thu hồi. Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo chưa tiếp thu với lý do có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của người thụ hưởng.

Các đại biểu tham gia thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Phi Long

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị, có thể thiết kế cơ chế vừa bảo đảm thu hồi khoản chi sai, vừa bảo vệ quyền lợi của người hưởng. Cụ thể, chỉ thực hiện khấu trừ khi có quyết định đã có hiệu lực, quy định mức khấu trừ tối đa trong mỗi kỳ chi trả và bảo đảm người hưởng có quyền khiếu nại. Riêng đối với khoản tiền được chuyển sau ngày người hưởng qua đời, cần có căn cứ trong Luật để hoàn trả về quỹ. Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung nội dung này vào dự thảo Luật và giao Chính phủ quy định chi tiết.

Khái quát các nội dung góp ý, ĐBQH Tô Huy Vũ đề nghị giữ nguyên khoản 6 Điều 2 và khoản 5 Điều 3 như hiện hành, đồng thời bổ sung một quy định chuyển tiếp có phạm vi hẹp đối với người đã tham gia hưu trí bổ sung; giữ thời hạn 30 ngày trong Luật; hoàn thiện Điều 82, Điều 115 và bổ sung quy định chuyển tiếp; đồng thời bổ sung cơ chế thu hồi khoản chi sai.

Luật sửa đổi lần này ngắn, nhưng người tham gia bảo hiểm xã hội sẽ sống với những quy định đó trong nhiều năm. Vì vậy, điều gì chưa chín thì chờ thêm; điều gì là quyền và nghĩa vụ của họ thì cần được giữ lại trong Luật, đại biểu Tô Huy Vũ nhấn mạnh.

Phi Long