Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc song hành với hiện đại hóa và hội nhập

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 11. Ảnh: Lâm Hiển

ĐBQH Hoàng Văn Nghĩa (Quảng Ngãi):
Phản ánh rõ nét hơn đặc trưng bản sắc văn hóa dân tộc

Sửa đổi Luật Kiến trúc lần này không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm thủ tục hành chính hay phân cấp thẩm quyền, mà phải là cuộc kiến thiết lại diện mạo không gian sống của người Việt Nam. Kiến trúc Việt Nam phải dựa trên 2 trụ cột song trùng “di sản và tương lai”: vừa bảo tồn, phát huy di sản, kế thừa và đặc trưng hóa bản sắc văn hóa, tri thức không gian, nghệ thuật kiến trúc của 54 dân tộc anh em theo từng vùng miền, địa phương với tầm nhìn dài hạn; đồng thời vừa cần phải hiện đại hóa, hội nhập, ứng dụng công nghệ số (BIM), phát triển kiến trúc xanh, tiết kiệm năng lượng, sử dụng vật liệu mới và lấy con người làm trung tâm.

ĐBQH Hoàng Văn Nghĩa (TP. Hải Phòng) phát biểu thảo luận tại Tổ 11. Ảnh: Lâm Hiển

Dưới góc độ bảo tồn văn hóa và di sản, dự thảo Luật đã có bước dịch chuyển tư duy quan trọng: chuyển từ bảo tồn thụ động (khoanh vùng bảo vệ, giữ nguyên trạng) sang bảo tồn thích ứng và phát triển tiếp nối (tích hợp di sản vào không gian phát triển hiện đại). Tuy nhiên, để bản sắc của 54 dân tộc anh em không bị nhạt nhòa trước làn sóng đô thị hóa, cần quy chuẩn hóa việc nhận diện tri thức kiến trúc truyền thống của 54 dân tộc thành tài sản di sản quốc gia mang tính chiến lược dài hạn. Theo đó, bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc phải bảo đảm tầm nhìn chiến lược dài hạn, tôn trọng và bảo tồn sự đa dạng văn hóa kiến trúc của 54 dân tộc anh em; phản ánh đặc trưng không gian sống, tri thức bản địa, kỹ thuật xây dựng truyền thống của từng vùng, miền, địa phương; kết hợp hài hòa với tính hiện đại, hội nhập và phát triển.

Cần có sự kết nối liên thông giữa Luật Kiến trúc và Luật Di sản văn hóa trong quy định về quản lý công trình kiến trúc có giá trị đã xếp hạng di tích hoặc thuộc danh mục kiểm kê và công trình kiến trúc chưa xếp hạng di tích (nhà cổ, nhà sàn, biệt thự cũ...).

Cần quy định bắt buộc thi tuyển đối với các công trình biểu tượng truyền thống, văn hóa, lịch sử và điểm nhấn đô thị. Đây là cơ chế quan trọng để tạo ra các “di sản cho tương lai”, vừa mang hơi thở hiện đại vừa thẩm thấu chiều sâu văn hóa bản địa.

ĐBQH Võ Thanh Tùng (TP. Huế):
Phân cấp quản lý kiến trúc nông thôn là “bộ lọc kỹ thuật” quan trọng

Tôi đánh giá rất cao và ghi nhận sự tiếp thu nghiêm túc, công phu của cơ quan soạn thảo đối với nội dung về phân cấp quản lý kiến trúc nông thôn. So với các bản dự thảo Luật trước đây, khi phân cấp một cách mặc định, dàn trải cho cấp xã tự lập và ban hành quy chế kiến trúc, thì tại dự thảo Luật trình Quốc hội lần này đã bổ sung một “bộ lọc kỹ thuật” vô cùng quan trọng. Đó là, chỉ quyết định phân cấp hoặc ủy quyền cho UBND cấp xã khi đáp ứng đủ điều kiện về tổ chức bộ máy, cán bộ và năng lực chuyên môn. Đây là sự điều chỉnh hết sức trách nhiệm, bám sát thực tiễn năng lực của cơ sở trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

ĐBQH Võ Thanh Tùng (TP. Huế) phát biểu thảo luận tại Tổ 4. Ảnh: Hồ Long

Tuy nhiên, để quy định này thực sự khả thi, tôi đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ thêm 3 vấn đề cốt lõi.

Thứ nhất, về tiêu chí xác định năng lực. Kiến trúc là lĩnh vực chuyên môn rất sâu và mang tính hệ thống liên vùng. Trong dự thảo Luật hoặc dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành phải quy định rõ tiêu chí định lượng nào để đánh giá một UBND cấp xã đáp ứng đủ điều kiện về cán bộ và bộ máy? Nếu không làm rõ, các địa phương sẽ lúng túng, không dám thực hiện phân cấp hoặc thực hiện một cách tùy tiện.

Thứ hai, về nút thắt ngân sách thực hiện. Như Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã chỉ rõ, việc lập quy chế bắt buộc phải thuê tư vấn chuyên nghiệp, lập bản vẽ cần nguồn kinh phí rất lớn. Trong khi đó, theo Luật Ngân sách nhà nước, cấp xã hoàn toàn không có danh mục chi ngân sách độc lập cho công tác quy hoạch, kiến trúc chuyên sâu này. Do đó, cần bổ sung vào dự thảo Luật quy định UBND cấp tỉnh có trách nhiệm hỗ trợ chuyên môn và bố trí kinh phí từ nguồn ngân sách thường xuyên hoặc đầu tư công cấp tỉnh để tổ chức lập quy chế trước khi giao cấp xã ban hành.

Thứ ba, để tránh đứt gãy cảnh quan liên xã, tôi đề nghị bổ sung rào cản hậu kiểm bắt buộc, Quy chế do UBND cấp xã lập phải có ý kiến thẩm định.

Bên cạnh đó, loại trừ rõ ràng hoặc quy định định lượng cụ thể đối với loại hình “chung cư sử dụng hỗn hợp”, tránh việc đánh đồng mọi chung cư thương mại thông thường đều phải đi thi tuyển kiến trúc gây phiền hà, ách tắc cho doanh nghiệp.

ĐBQH Nguyễn Bình Tân (Cà Mau):
Quy định rõ mức độ sử dụng AI nhằm minh bạch và bảo vệ bản quyền thiết kế

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc quy định việc thiết kế kiến trúc và lập hồ sơ phải áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM) theo quy định của pháp luật về xây dựng, đáp ứng yêu cầu ứng dụng công nghệ số trong hoạt động thiết kế. Quy định này có thể dẫn tới việc bắt buộc áp dụng BIM cho tất cả các thiết kế kiến trúc.

ĐBQH Nguyễn Bình Tân (Cà Mau) phát biểu thảo luận tại Tổ 8. Ảnh: Phạm Thắng

Tuy nhiên, theo Luật Xây dựng và Quyết định số 258/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt lộ trình áp dụng BIM trong hoạt động xây dựng, chỉ các công trình từ cấp II trở lên mới thuộc diện bắt buộc áp dụng BIM. Các công trình cấp III, cấp IV và nhà dân dụng nhỏ hiện vẫn thực hiện theo quy trình lập hồ sơ truyền thống. Đáng lưu ý, việc áp dụng BIM sẽ làm phát sinh thêm chi phí thiết kế cho các đơn vị tư vấn.

Do đó, đề nghị cơ quan soạn thảo điều chỉnh nội dung này theo hướng việc áp dụng BIM được thực hiện đúng theo quy định của pháp luật về xây dựng, để tránh sự chồng chéo, bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Dự thảo Luật cần nghiên cứu quy định về Hội đồng kiến trúc cấp tỉnh để có định hướng rõ ràng trong kiến trúc địa phương. Bổ sung quy định về kiến trúc xanh và việc bảo tồn các công trình kiến trúc có giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, khoa học.

Đồng thời, cần bổ sung quy định về việc sử dụng AI (trí tuệ nhân tạo) trong thiết kế. Hiện nay, các bản thiết kế đã bắt đầu sử dụng AI, nên cần quy định rõ mức độ sử dụng để đảm bảo tính minh bạch và bảo vệ bản quyền thiết kế trong quá trình thực hiện.

T. Chi - H. Ngọc - M. Trang ghi