Những tranh cãi về mối quan hệ lịch sử giữa Greenland với Mỹ và Đan Mạch

Khi nói về mong muốn Mỹ tiếp quản Greenland từ Đan Mạch, Tổng thống Donald Trump đã đưa ra một cách diễn giải lịch sử mà theo đó, Mỹ từng “cứu” Greenland và sau đó mắc “sai lầm ngu ngốc” khi trao trả lại vùng lãnh thổ này. Tuy nhiên, theo các nhà sử học và chuyên gia phân tích, cách nhìn nhận đó không phản ánh đúng thực tế lịch sử.

Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới, ông Trump cho rằng: “Các đời tổng thống Mỹ đã tìm cách mua Greenland trong gần hai thế kỷ. Họ lẽ ra nên giữ nó sau Thế chiến II, nhưng khi đó nước Mỹ có một vị tổng thống khác”.

Một nhà thờ gần bờ biển tại Nuuk, Greenland, ngày 25/1/2026. Ảnh: AP

Trong những tháng gần đây, kể từ khi ông Trump một lần nữa kêu gọi Mỹ tiếp quản Greenland - thậm chí có lúc ám chỉ khả năng sử dụng vũ lực đối với vùng lãnh thổ tự trị này - lịch sử và quan hệ giữa Greenland với Đan Mạch và Mỹ đã trở thành chủ đề tranh luận gay gắt. Dù ông Trump cho biết đã đạt được “khuôn khổ” cho một thỏa thuận liên quan tới Greenland, song tại châu Âu nhiều người vẫn lo ngại rằng sự khác biệt sâu sắc trong cách nhìn nhận lịch sử giữa Nhà Trắng và Greenland có thể làm gia tăng nguy cơ căng thẳng mới.

Những lần Mỹ tìm cách mua Greenland

Mỹ đã nhiều lần tìm cách mua Greenland kể từ thế kỷ XIX. Vào những năm 1860, sau khi mua Alaska từ Nga, Washington bắt đầu chú ý tới các vùng lãnh thổ lân cận.

Trong một báo cáo của Bộ Ngoại giao Mỹ công bố năm 1868, ông Robert J. Walker – cựu Bộ trưởng Tài chính và người ủng hộ mở rộng lãnh thổ – cho rằng Mỹ “nên mua Iceland và Greenland, đặc biệt là Greenland”. Ông đánh giá cao giá trị của hòn đảo ở đường bờ biển dài, trữ lượng than đá và khoáng sản đáng kể, cùng nguồn lợi thủy sản phong phú, bao gồm số lượng lớn cá voi, hải mã, hải cẩu và cá mập tại khu vực này.

Năm 1910, Đại sứ Mỹ tại Đan Mạch khi đó là ông Maurice Francis Egan từng gửi thư về Washington, đề xuất một ý tưởng mà ông gọi là “vô cùng táo bạo”: Mỹ sẽ nhượng lại đảo Mindanao thuộc Philippines - khi đó do Washington quản lý - cho Đan Mạch để đổi lấy Greenland và quần đảo Tây Ấn thuộc Đan Mạch.

Đến tháng 12/1946, chính quyền Tổng thống Harry Truman chính thức đề xuất mua lại Greenland từ Copenhagen. Tuy nhiên, theo nhà sử học Đan Mạch Rasmus Mariager, sự phản đối của Đan Mạch khi đó “hoàn toàn giống như hiện nay”. “Đan Mạch sẽ không bán Greenland. Không có gì để bàn cãi”, ông nói.

Greenland hiện có khoảng 57.000 cư dân. Ngoại trưởng Đan Mạch Lars Løkke Rasmussen nhấn mạnh: “Đây là năm 2026, người ta có thể giao thương, nhưng không thể trao đổi con người”, đồng thời dẫn kết quả một cuộc thăm dò cho thấy chỉ 6% người dân Greenland muốn hòn đảo này trở thành một phần của Mỹ.

Tổng thống Donald Trump cho rằng cả Greenland lẫn Đan Mạch đều không thể tự mình bảo vệ vùng lãnh thổ này, và chỉ có Mỹ mới đủ khả năng đảm bảo an ninh cho hòn đảo.

Nhận định này được chuyên gia Ulrik Pram Gad thuộc Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch đánh giá là “đúng một phần”. Theo ông, Đan Mạch là thành viên NATO từ năm 1949, và Greenland thuộc Vương quốc Đan Mạch, do đó an ninh của Greenland nằm trong khuôn khổ cơ chế phòng thủ tập thể của liên minh này.

Ngoại trưởng Rasmussen tuần trước cho biết Đan Mạch chia sẻ những quan ngại của Mỹ về các mối đe dọa từ Trung Quốc và Nga. Tuy nhiên, ông lưu ý rằng Greenland đã không chứng kiến tàu chiến Trung Quốc xuất hiện trong khoảng một thập kỷ qua. Theo ông, vẫn tồn tại một “con đường thứ ba” nhằm giải quyết mối quan ngại của Tổng thống Mỹ trong khi vẫn tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của Đan Mạch và quyền tự quyết của người dân Greenland.

Những tranh cãi về “quyền sở hữu”

Năm 1941, một năm sau khi Đan Mạch rơi vào tay phát xít Đức trong Thế chiến II, đặc phái viên Đan Mạch tại Mỹ khi đó là ông Henrik Kauffmann đã tự mình ký kết một thỏa thuận quốc phòng với Washington, cho phép Mỹ sử dụng lãnh thổ Greenland để bảo vệ hòn đảo này.

Theo nhà sử học Mariager, thỏa thuận này trao cho Mỹ quyền hạn rất lớn, bao gồm xây dựng và vận hành cơ sở hạ tầng quốc phòng cũng như duy trì lực lượng quân sự tại Greenland. Tuy nhiên, văn kiện này đồng thời thừa nhận chủ quyền của Đan Mạch đối với Greenland.

“Đây hoàn toàn không phải là một thỏa thuận cho phép Mỹ ‘sở hữu’ Greenland. Nó chỉ cho phép quân đội Mỹ sử dụng Greenland trong thời chiến, không hơn”, ông Mariager nhấn mạnh.

Năm 2004, người dân Greenland tiếp tục ký một thỏa thuận mới, tái khẳng định nhưng đồng thời cập nhật cơ chế an ninh trước đó, trong bối cảnh Greenland đã có chính quyền tự trị.

Theo chuyên gia Gad, cách diễn giải lịch sử của Tổng thống Donald Trump phản ánh thế giới quan của ông. “Về mặt quân sự, trong Thế chiến II, Mỹ kiểm soát Greenland. Nếu nhìn thế giới theo quan điểm ‘kẻ mạnh có quyền’, thì phát biểu của ông Trump sẽ có logic”, ông nói.

Ông Trump cũng nhiều lần đặt nghi vấn về cơ sở pháp lý cho chủ quyền của Đan Mạch đối với Greenland. Trong một thông điệp gần đây gửi Thủ tướng Na Uy, ông đặt câu hỏi: “Tại sao Đan Mạch lại có ‘quyền sở hữu’ Greenland? Không có tài liệu nào chứng minh điều đó cả, chỉ là một con tàu cập bến từ hàng trăm năm trước, mà chúng tôi cũng từng có tàu tới đó”.

Nhận xét này bị các học giả bác bỏ. Theo ông Gad, người Viking Đan Mạch và Na Uy đã đặt chân tới Greenland từ hàng nghìn năm trước và trên thực tế tồn tại nhiều văn bản, hiệp ước xác nhận quyền quản lý của Đan Mạch, trong đó có cả những văn kiện do Mỹ ký kết.

Hiệp ước năm 1814, ký sau khi liên minh vương triều Đan Mạch - Na Uy tan rã, đã trao quyền sở hữu Greenland cho Đan Mạch. Khi Mỹ mua quần đảo Tây Ấn thuộc Đan Mạch năm 1917, Ngoại trưởng Mỹ khi đó là Robert Lansing cũng tuyên bố Washington “sẽ không phản đối việc chính phủ Đan Mạch mở rộng lợi ích chính trị và kinh tế trên toàn bộ Greenland”.

Ngoài ra, các phán quyết quốc tế cũng củng cố chủ quyền của Đan Mạch. Năm 1933, Tòa án Công lý Quốc tế Thường trực xác nhận Greenland thuộc Đan Mạch. Năm 1954, Đại hội đồng Liên hợp quốc tiếp tục thông qua nghị quyết khẳng định điều này.

Theo nhà sử học Rasmus Mariager, Mỹ hiện có mức độ tự do rất lớn trong các hoạt động tại Greenland. “Mỹ có thể làm gần như mọi điều tại đây nhưng có một điều không thể: đó là mua Greenland”, ông nói.

Hoàng Phạm/VOV.VN Tổng hợp