Nghệ nhân dân gian và hành trình truyền 'lửa'

Hai vợ chồng nghệ nhân H'Grao (xã Tà Đùng) gắn bó lâu năm với văn hóa truyền thống của người Mạ ở phía Tây Lâm Đồng

Những người “giữ lửa”

Nằm sát Quốc lộ 28, căn nhà gỗ nhỏ của nghệ nhân H’Grao (SN 1948) ở xã Tà Đùng, lặng lẽ giữa những dãy nhà khang trang. Trong không gian ấy, những âm thanh quen thuộc của người Mạ vẫn được cất lên.

Bà H’Grao và chồng là ông K’Bột là những nghệ nhân gắn bó lâu năm với văn hóa truyền thống của người Mạ ở phía Tây Lâm Đồng. Hai người sử dụng thành thạo nhiều nhạc cụ truyền thống của người Mạ, thường xuyên tham gia các hoạt động văn hóa tại địa phương.

Với ông bà, những nhạc cụ ấy không chỉ để biểu diễn khi có lễ hội. Chúng đã đi cùng cuộc đời từ thuở nhỏ, được cha mẹ truyền dạy và trở thành một phần ký ức không thể tách rời. Hiện vợ chồng nghệ nhân vẫn lưu giữ, chơi thành thạo m’buốt, r’let, t’ron và t’rông.

Nghệ nhân H'Grao (xã Tà Đùng) có thể chơi được nhiều nhạc cụ truyền thống dân tộc Mạ

Trong đó, t’rông còn gắn với câu chuyện tình của hai người. Những năm 1966 - 1967, ông K’Bột và bà H’Grao dùng tiếng t’rông để gửi lời yêu thương. Thứ âm thanh tưởng như chỉ là tiếng nhạc lại trở thành cách để nam nữ tỏ tình mà không sợ người khác nghe thấy. Năm 1968, hai người nên duyên vợ chồng.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, tiếng nhạc từng nối hai người vẫn còn được gìn giữ. Bà H’Grao sau này còn nổi tiếng với khả năng thổi m’buốt, loại nhạc cụ trước đây vốn chủ yếu do đàn ông đảm nhiệm. Để làm chủ nhạc cụ có cấu tạo cầu kỳ, bà phải kiên trì luyện tập trong thời gian dài.

Bộ chiêng cổ được nghệ nhân H'Grao (xã Tà Đùng) giữ gìn suốt nhiều năm qua

Gia đình bà cũng giữ một bộ chiêng 6 chiếc đã tồn tại hàng chục năm. Có chiếc bị thủng, âm thanh không còn tròn trịa như trước, nhưng ông K’Bột vẫn tự tay chỉnh sửa để tiếp tục sử dụng.

Có khi, việc giữ văn hóa bắt đầu từ những điều rất giản dị. Một người vẫn cất lên tiếng nhạc của cha ông. Một người sửa chiếc chiêng cũ. Một đôi vợ chồng vẫn chơi những nhạc cụ được cha mẹ truyền lại.

Nhưng nếu chỉ dừng ở việc gìn giữ, di sản có thể chỉ còn lại trong ký ức của một thế hệ. Bởi vậy, ở nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số của Lâm Đồng, những người am hiểu văn hóa truyền thống đang làm thêm một công việc khó hơn: truyền lại những gì mình biết cho thế hệ sau.

Các nhạc cụ gia đình nghệ nhân H'Grao (xã Tà Đùng) còn lưu giữ, bảo tồn

Nghệ nhân Lò Thị Hoa (SN 1956) ở xã biên giới Đắk Wil cũng bắt đầu với những bài học từ gia đình. Được bà ngoại và mẹ hướng dẫn từ năm 9 tuổi, đến năm 12 tuổi, bà đã thuần thục các thao tác kéo sợi, nhuộm sợi và dệt những hoa văn cổ của người Thái.

Những gì được truyền lại từ gia đình tiếp tục được bà trao cho thế hệ sau. Bà Lò Thị Hoa và nhiều nghệ nhân khác tiếp tục truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ. Từ mẹ truyền cho con, từ bà truyền cho cháu, rồi từ nghệ nhân truyền cho học trò, một dòng chảy văn hóa âm thầm được nối dài.

Nghệ nhân Lò Thị Hoa, xã biên giới Đắk Wil, làm bạn với khung cửi dệt vải và tiếp tục giữ lửa văn hóa truyền thống của mình

Đến “trao lửa” để tiếp nối

Hành trình ấy hiện rõ hơn trong câu chuyện của ông Nông Văn Hưu (nghệ nhân Nông Thanh Hưu, SN 1950) ở xã Nam Dong. Hơn 3 thập kỷ trước, ông rời Cao Bằng vào sinh sống trên vùng đất cao nguyên. Từ tiếng đàn của mẹ, ông bước vào hành trình gìn giữ then. Giờ đây, ông lại trở thành người trao tiếng đàn ấy cho những thế hệ khác.

Nhưng giữ một di sản ở vùng đất mới không phải chuyện dễ dàng. Những năm đầu ở Nam Dong, tình yêu đàn tính - hát then của ông chủ yếu được duy trì trong gia đình và cộng đồng người Tày, Nùng. Ông từng không dám mang đàn đi hát ngoài đường vì lo ngại những định kiến đối với loại hình văn hóa dân gian này.

Nghệ nhân Nông Thanh Hưu (xã Nam Dong) là người từng bước đưa đàn tính - hát then vào các hoạt động văn hóa, văn nghệ ở địa phương

Ông từng bước đưa đàn tính - hát then vào các hoạt động văn hóa, văn nghệ ở địa phương. Sau khi thôi chức Bí thư Đảng ủy xã năm 2005, ông dành nhiều thời gian hơn cho việc gây dựng phong trào.

Không qua đào tạo chuyên nghiệp, ông tự học và sáng tạo, vừa chế tác nhạc cụ, sáng tác, biểu diễn và truyền dạy. Đến nay, ông đã tự tay làm hơn 400 cây đàn tính, sáng tác hơn 600 bài then về quê hương, đất nước, tình đoàn kết dân tộc và cuộc sống trên vùng đất mới.

Nhưng những con số ấy chưa phải điều khiến hành trình của ông trở nên đặc biệt. Năm 2010, ông thành lập Câu lạc bộ Đàn tính - hát then “Hoa Bằng Lăng Tím”. Từ 8 thành viên ban đầu, câu lạc bộ phát triển lên 22 thành viên chính thức, tham gia nhiều hội diễn, liên hoan nghệ thuật, đưa đàn tính - hát then đến gần hơn với cộng đồng.

Đoàn văn nghệ xã Nam Dong tham gia nhiều hội diễn, liên hoan nghệ thuật, đưa đàn tính - hát then đến gần hơn với cộng đồng

Quan trọng hơn, ông đã truyền dạy miễn phí cho hơn 150 học trò. Trong số đó, có những người tiếp tục gắn bó với phong trào văn nghệ ở địa phương. Từ một người thầy, những học trò lại mang tiếng đàn, lời then đến cộng đồng.

Giữ di sản vì thế không chỉ là lưu lại, mà còn phải trao được cho người khác. Ở tuổi 76, dù đôi tay không còn linh hoạt như trước sau một tai nạn, nghệ nhân Nông Thanh Hưu vẫn không dừng lại. Tại ngôi nhà nhỏ ở xã Nam Dong, ông vẫn thẩm âm, viết kịch bản và sáng tác.

Các nhạc cụ được nghệ nhân Nông Thanh Hưu sáng tác và lưu giữ tại xã Nam Dong, tỉnh Lâm Đồng

Câu chuyện của ông Hưu cũng là câu chuyện chung của nhiều nghệ nhân dân gian ở Lâm Đồng. Sau sắp xếp, Lâm Đồng có 49 dân tộc cùng sinh sống, với hơn 683.000 người là đồng bào dân tộc thiểu số. Mỗi cộng đồng mang theo những phong tục, tiếng nói, âm nhạc và nghề truyền thống riêng.

Trong không gian ấy, những nghệ nhân như H’Grao, K’Bột, Lò Thị Hoa hay Nông Thanh Hưu không chỉ giữ lại những giá trị cha ông để lại. Điều quan trọng hơn, họ đang tìm người để trao lại.

Bởi một bộ chiêng có thể được cất giữ, một cây đàn có thể được bảo quản, nhưng di sản chỉ thực sự sống khi còn người thực hành.

Từ tiếng m’buốt, tiếng chiêng đến cây đàn tính, những thanh âm ấy đang được trao từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đó cũng là cách ngọn lửa văn hóa tiếp tục cháy trong đời sống hôm nay.

Hành trình truyền lửa văn hóa dân gian được các nghệ nhân Lâm Đồng quan tâm, trao từ thế hệ này sang thế hệ khác

Lê Phước