Để tiếng Then vang mãi

Đưa di sản vào đời sống

Sau một ngày lao động, Nhà văn hóa xóm Cẩu Lặn, xã Canh Tân lại sáng đèn. Hơn 30 thành viên Câu lạc bộ dân ca, dân vũ tập trung luyện tập cho các chương trình văn nghệ của xóm và địa phương. Người đến sớm chỉnh lại đàn, người ôn lời hát, người hướng dẫn từng động tác cho các thành viên mới.

Chị Triệu Thị Loan, thành viên câu lạc bộ cho biết: Ban ngày mọi người bận công việc, chỉ có thể tranh thủ buổi tối để tập luyện. Thông thường khoảng 8 giờ tối bắt đầu tập đến hơn 10 giờ. Gần 5 năm hoạt động, câu lạc bộ phục vụ các sự kiện của xóm và trở thành nơi gặp gỡ, trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm của những người yêu dân ca.

Ở xóm Hồng Sơn, xã Thạch An, tiếng Then và tiếng đàn tính đều đặn vang lên mỗi tuần. Các thành viên hầu hết là nông dân, quanh năm gắn bó với ruộng nương nhưng vẫn dành thời gian luyện tập. Không có sân khấu lớn, chỉ là khoảng sân nhà hay nhà văn hóa xóm, nơi mọi người cùng ôn lại từng làn điệu, nhịp đàn. Theo Chủ nhiệm Câu lạc bộ dân ca xóm Hồng Sơn Nông Thị Thơ, ban đầu chị em tập hợp hát với nhau vì yêu thích dân ca. Khi được địa phương hỗ trợ thành lập câu lạc bộ, việc luyện tập bài bản hơn, có điều kiện truyền dạy cho nhiều người cùng tham gia.

Trước đây, các lớp truyền dạy hát Then, đàn tính chủ yếu dành cho người trung niên và cao tuổi tại các tổ dân phố; từ năm 2026, việc đưa Then vào trường học mở thêm một hướng đi mới trong công tác bảo tồn di sản.

Lớp học hát Then, đàn tính của học sinh Trường Tiểu học Hòa Chung và Trường THCS Hòa Chung.

Gần 30 học sinh Trường Tiểu học Hòa Chung và Trường THCS Hòa Chung tham gia lớp truyền dạy hát Then, đàn tính do phường Tân Giang tổ chức trong khuôn khổ Dự án 6. Dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân Hội Bảo tồn dân ca các dân tộc tỉnh, trong đó có Nghệ sĩ Ưu tú Hoàng Kim Tuế, các em được làm quen với những kỹ thuật cơ bản của đàn tính, học hát những làn điệu Then đầu tiên và hiểu thêm về giá trị của di sản văn hóa truyền thống.

Em Triệu Hoàng Thái Linh, Trường Tiểu học Hòa Chung chia sẻ: Em đăng ký lớp học vì muốn hiểu hơn về văn hóa của dân tộc mình. Sau thời gian học, em đã đánh được những bài đàn cơ bản, hát được một số làn điệu Then và tự tin hơn khi biểu diễn trước mọi người.

Theo cô Vũ Thị Ngọc Thư, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát Then, đàn tính Trường Tiểu học Hòa Chung, điều ý nghĩa nhất của lớp học là giúp học sinh hình thành ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa ngay từ nhỏ. Những trải nghiệm trực tiếp cùng các nghệ nhân giúp các em tiếp cận di sản một cách tự nhiên, gần gũi thay vì chỉ qua sách vở.

Song song với việc đưa Then vào trường học, các nghệ nhân kiên trì truyền dạy cho học sinh. Nhiều năm nay, cứ mỗi dịp hè, nghệ nhân Bế Thị Bích Dơ, xã Trường Hà lại mở lớp dạy hát Then, đàn tính miễn phí cho thiếu nhi. Mỗi khóa học khoảng 10 học sinh, kéo dài 15 buổi. Từ những lớp học nhỏ ấy, các em biết hát, biết đàn và trở thành lực lượng kế cận góp phần gìn giữ, trao truyền di sản tại địa phương.

Lan tỏa di sản gắn với phát triển du lịch

Tại xóm Giộc Sâu, xã Đình Phong, các làn điệu Then từng bước trở thành sản phẩm văn hóa phục vụ phát triển du lịch. Đội văn nghệ của xóm được thành lập từ những ngày đầu xây dựng mô hình du lịch cộng đồng. Chị Lương Thị Mai, thành viên đội văn nghệ cho biết: Tham gia đội văn nghệ giúp tôi hiểu hơn giá trị của những làn điệu Then. Trong đội có nhiều người lớn tuổi nên chúng tôi vừa học vừa được truyền lại những bài Then cũ, sau này sẽ tiếp tục dạy cho lớp trẻ để giữ bản sắc của dân tộc.

Đến Giộc Sâu, ngoài trải nghiệm khu bảo tồn vượn cao vít, rừng vầu hay chèo thuyền trên sông Quây Sơn, nhiều du khách dành thời gian thưởng thức chương trình dân ca trong không gian nhà sàn truyền thống. Việc đưa văn hóa bản địa vào sản phẩm du lịch không chỉ làm phong phú trải nghiệm của du khách mà còn tạo thêm cơ hội để các làn điệu dân ca được thực hành thường xuyên, thay vì chỉ xuất hiện trong các lễ hội. 

Một trong những động lực quan trọng cho phong trào bảo tồn dân ca ở cơ sở là Dự án 6 “Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Câu lạc bộ hát Then, đàn tính Nà Mè, xóm Hồng Việt, xã Hòa An.

Thông qua dự án, các nghệ nhân, nghệ sĩ trực tiếp truyền dạy hát Then, đàn tính, hát dân ca; hướng dẫn tổ chức, duy trì hoạt động câu lạc bộ. Bà Hoàng Thị Bời, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát Then, đàn tính Nà Mè, xóm Hồng Việt, xã Hòa An cho biết, phần lớn thành viên bắt đầu từ con số "0". Có người chưa từng cầm đàn, chưa biết hát, nhưng nhờ sự hướng dẫn của nghệ nhân, mọi người từng bước làm chủ kỹ thuật và gắn bó với các làn điệu truyền thống.

Theo Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Thông tin du lịch Triệu Thị Thu Hằng, việc xây dựng các câu lạc bộ điểm nhằm tạo mô hình để các địa phương nhân rộng, đưa hát Then, đàn tính trở thành hoạt động thường xuyên trong đời sống, góp phần phát triển văn hóa gắn với du lịch.

Từ năm 2023 đến nay, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành lập 28 câu lạc bộ hát Then, đàn tính, dân ca, dân vũ tại các xóm, tổ dân phố. Riêng năm 2025, Trung tâm Văn hóa và Thông tin du lịch phối hợp với Đoàn Nghệ thuật tỉnh xây dựng 12 câu lạc bộ, tạo thêm không gian để di sản được thực hành và trao truyền. Cùng với hệ thống nhà văn hóa được khai thác hiệu quả, các câu lạc bộ đang trở thành không gian sinh hoạt văn hóa quen thuộc của người dân.

    Hà Vy