Ngăn chặn thực phẩm bẩn: Siết quản lý từ gốc để bảo vệ sức khỏe người dân

Các đại biểu tham dự diễn đàn "Ngăn chặn thực phẩm bẩn - Trách nhiệm và hành động”

Ngăn chặn thực phẩm bẩn là trách nhiệm chung của toàn xã hội

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Đại tá Trần Hồng Thanh, Phó Tổng biên tập Báo Công an Nhân dân cho biết, thực phẩm là nhu cầu thiết yếu của mỗi người dân. Bảo đảm an toàn thực phẩm (ATTP) không chỉ là vấn đề sức khỏe cộng đồng, mà còn là thước đo của chất lượng quản trị xã hội, đạo đức kinh doanh và trách nhiệm của mỗi tổ chức, cá nhân đối với cộng đồng.

Những năm qua, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế và thị trường tiêu dùng, công tác bảo đảm an toàn thực phẩm đã đạt nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, thực tế vẫn còn những vụ việc vi phạm gây bức xúc trong dư luận, ảnh hưởng đến sức khỏe người dân, làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng và tác động tiêu cực đến môi trường sản xuất, kinh doanh chân chính.

"Ngăn chặn thực phẩm bẩn vì thế không thể chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước hay lực lượng chức năng. Đây là trách nhiệm chung của toàn xã hội, từ người sản xuất, doanh nghiệp phân phối, cơ quan truyền thông cho đến mỗi người tiêu dùng.

Đại tá Trần Hồng Thanh, Phó Tổng biên tập Báo Công an Nhân dân phát biểu tại diễn đàn

Bên cạnh việc tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, cần đặc biệt chú trọng xây dựng và nhân rộng những mô hình sản xuất, chế biến, kinh doanh thực phẩm an toàn; khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư bài bản vào công nghệ, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm" - Đại tá Thanh nhấn mạnh.

Theo Đại tá Thanh, thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã và đang kiên trì theo đuổi mục tiêu cung cấp các sản phẩm an toàn, chất lượng cho người dân. Trong đó, Tập đoàn Masan là một trong những doanh nghiệp đã có nhiều nỗ lực đầu tư vào chuỗi giá trị thực phẩm, từ sản xuất đến phân phối, góp phần mang đến cho người tiêu dùng những sản phẩm bảo đảm tiêu chuẩn chất lượng, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu về thực phẩm an toàn và tiện ích.

An toàn thực phẩm là quyền thiết thân của mỗi người dân

Phát biểu tại diễn đàn, Đại tá Trần Viết Phương - Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát Phòng chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an) cho biết, an toàn thực phẩm là quyền thiết thân của mỗi người dân; đồng thời là điều kiện bảo đảm chất lượng dân số, sức khỏe cộng đồng, năng suất lao động, trật tự thị trường và niềm tin xã hội.

Trong đó, bữa ăn hằng ngày của nhân dân là nơi pháp luật, đạo đức kinh doanh và năng lực quản lý nhà nước được kiểm chứng trực tiếp. Bởi vậy, chúng ta không thể nói đến phát triển bền vững, xây dựng nền kinh tế có sức cạnh tranh hay củng cố niềm tin xã hội nếu thực phẩm giả, thực phẩm không rõ nguồn gốc, nguyên liệu nhiễm bệnh, hóa chất cấm và hành vi gian dối có tổ chức còn có thể thâm nhập thị trường.

Đại tá Trần Viết Phương - Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát Phòng chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an) phát biểu tại diễn đàn

Theo Đại tá Trần Viết Phương, vi phạm pháp luật về ATTP đã thay đổi cả về phương thức và quy mô. Bên cạnh vi phạm nhỏ lẻ, tự phát, đã phát hiện các hoạt động tổ chức theo chuỗi, có sự phân công vai trò, có pháp nhân che chắn, có hồ sơ hợp thức hóa, có quảng cáo, kho vận, phân phối và thanh toán điện tử. Trong nhiều vụ việc, sản phẩm vi phạm chỉ là phần nổi; phía sau là cả một hệ sinh thái gian dối được hình thành từ đầu vào, công thức; công bố, kiểm nghiệm, ghi nhãn, quảng cáo đến tiêu thụ và che giấu lợi ích bất chính.

Đại tá Phương cho rằng, đấu tranh với tội phạm và vi phạm pháp luật về ATTP vì vậy không thể dừng ở việc kiểm tra một cơ sở, thu giữ một lô hàng hoặc xử lý một hành vi đơn lẻ. Cần quản trị rủi ro theo chuỗi, phát hiện từ sớm, ngăn chặn từ xa, điều tra đến người tố chức, người chỉ đạo, người hưởng lợi cuối cùng; đồng thời bịt kín những sơ hở, thiếu sót trong mô hình quản trị chuyên ngành, chính sách pháp luật, tổ chức thực thi, dữ liệu quản lý và cơ chế tài chính đã bị lợi dụng.

TS.Dược sĩ Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế phát biểu tại diễn đàn

Tại diễn đàn, TS.Dược sĩ Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế cho biết, để giải quyết vấn đề bảo đảm ATTP mang tính dài hạn, chiến lược và xuyên suốt, Bộ Y tế và các Bộ, ngành liên quan đã và đang phối hợp triển khai một số giải pháp mới, đồng bộ. Trong đó, Bộ Y tế phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công thương, Bộ Tư pháp và các Bộ, ngành liên quan xây dựng Luật ATTP sửa đổi theo hướng chuyển mạnh tư duy quản lý ATTP từ "kiểm soát từng khâu riêng lẻ" sang "quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm".

Xác định kiểm soát chất lượng là nhiệm vụ cốt lõi

TS Nguyễn Thị Điệp, Trưởng phòng Dịch tễ thú y (Cục Chăn nuôi và Thú y) cho rằng, kiểm soát dịch bệnh từ cơ sở chăn nuôi là khâu rất quan trọng để bảo vệ đàn vật nuôi, bảo vệ sinh kế người chăn nuôi và góp phần hạn chế nguy cơ động vật, sản phẩm động vật mắc bệnh, không bảo đảm yêu cầu vệ sinh thú y đi vào thị trường.

Hiện nay, dịch bệnh vẫn là nguy cơ thường trực đối với sản xuất chăn nuôi. Một số bệnh nguy hiểm như Dịch tả lợn Châu Phi, Cúm gia cầm, Lở mồm long móng, Viêm da nổi cục vẫn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh, lây lan. Nguy cơ này thường cao hơn tại những địa bàn có chăn nuôi nhỏ lẻ, điều kiện an toàn sinh học chưa bảo đảm, kiểm soát con giống, vận chuyển, giết mổ, mua bán động vật và sản phẩm động vật còn khó khăn.

TS Nguyễn Thị Điệp, Trưởng phòng Dịch tễ thú y (Cục Chăn nuôi và Thú y) phát biểu tại diễn đàn

TS Nguyễn Thị Điệp nhấn mạnh, vấn đề đặt ra là phải kiểm soát như thế nào để dịch bệnh không bị phát hiện muộn, không xử lý chậm và không tạo áp lực khiến người dân bán chạy, giết mổ chạy. Trong phòng, chống dịch bệnh động vật, thời điểm phát hiện có ý nghĩa rất quan trọng. Nếu phát hiện sớm, khai báo sớm, xử lý sớm thì ổ dịch có thể được khoanh vùng trong phạm vi hẹp, thiệt hại giảm, nguy cơ lây lan giảm và tâm lý bán chạy cũng giảm. Ngược lại, nếu che giấu dịch, khai báo chậm, xử lý chậm, dịch có thể lan rộng, thiệt hại tăng lên và việc kiểm soát sẽ khó khăn hơn nhiều.

Do đó, cơ sở chăn nuôi phải được coi là điểm đầu tiên của hệ thống cảnh báo nguy cơ. Vì vậy, chính quyền cơ sở, thú y cơ sở và cơ quan chuyên môn địa phương cần tiếp nhận kịp thời, kiểm tra, hướng dẫn, phối hợp lấy mẫu xét nghiệm khi cần thiết, khoanh vùng, vệ sinh, tiêu độc, khử trùng, cách ly, tiêu hủy hoặc xử lý động vật mắc bệnh, nghi mắc bệnh theo quy định. Điều quan trọng là không để đứt gãy thông tin dịch bệnh ở cơ sở; khi có dấu hiệu bất thường phải có người tiếp nhận, có người kiểm tra, có người hướng dẫn và có cơ chế xử lý kịp thời.

Bà Lê Thị Hường, Giám đốc Khối Quản lý Chất lượng Chuỗi siêu thị WinMart/WinMart+ phát biểu tại diễn đàn

Theo bà Lê Thị Hường, Giám đốc Khối Quản lý Chất lượng Chuỗi siêu thị WinMart/WinMart+, trong bối cảnh thực phẩm không rõ nguồn gốc, hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn xuất hiện trên thị trường, các hệ thống bán lẻ hiện đại đang được kỳ vọng trở thành “lá chắn” bảo vệ người tiêu dùng.

Với hơn 5.000 siêu thị và cửa hàng trên toàn quốc, WinMart xác định kiểm soát chất lượng là nhiệm vụ cốt lõi, triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo đảm mỗi sản phẩm đến tay khách hàng đều có nguồn gốc rõ ràng và đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.

Trong chuỗi đó, hệ thống bán lẻ hiện đại không chỉ là đơn vị phân phối mà còn đóng vai trò là “tuyến kiểm soát chất lượng cuối cùng” trước khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Chính vì vậy, WinMart luôn xem công tác quản lý chất lượng là nền tảng trong toàn bộ hoạt động vận hành.

WinMart xây dựng hệ thống quản lý chất lượng theo nguyên tắc kiểm soát xuyên suốt toàn chuỗi với bốn lớp kiểm soát bao gồm: Kiểm soát từ nhà cung cấp; Kiểm tra sản phẩm trước khi lên kệ; Kiểm soát thực hiện trong suốt quá trình vận hành; Kiểm nghiệm và giám sát sau lưu thông.

Đặc biệt, hàng năm, WinMart xây dựng kế hoạch lấy mẫu kiểm nghiệm định kỳ dựa trên mức độ rủi ro của từng nhóm hàng. Nếu phát hiện dấu hiệu không phù hợp, doanh nghiệp sẽ ngay lập tức kiểm tra, đánh giá mức độ ảnh hưởng và chủ động thu hồi sản phẩm khi cần thiết.

Đáng chú ý, từ cuối năm 2025, WinMart đã đưa vào vận hành hệ thống phòng kiểm nghiệm ATTP tại cả ba miền Bắc, Trung và Nam nhằm tăng cường năng lực kiểm soát chất lượng và chủ động hơn trong công tác đánh giá rủi ro.

Xây dựng "tuyến phòng thủ đầu tiên" tại mỗi gia đình

Thượng tá, TS Lê Thị Hương Giang, Trưởng Khoa Tiết chế Dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8, Bộ Công an chia sẻ, theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm trên thế giới có khoảng 600 triệu người mắc bệnh và 420.000 người tử vong liên quan đến tiêu thụ thực phẩm không an toàn.

Khi nhắc đến "thực phẩm bẩn", người ta thường lập tức nghĩ đến những hình ảnh trực quan, nguy hiểm: Những tấn lòng lợn hỏng được ngâm hóa chất, những cơ sở giết mổ chui mất vệ sinh, hay những loại rau củ đẫm thuốc bảo vệ thực vật. Đó là những mối nguy cơ hữu hình, đáng lên án và cần được xử lý nghiêm khắc bằng pháp luật.

Bên cạnh đó, thực phẩm “bẩn” không chỉ nằm trên bàn ăn mà còn len lỏi qua không gian mạng. Những thông tin dinh dưỡng thiếu kiểm chứng, quảng cáo thổi phồng và những lời khuyên phản khoa học đang khiến không ít người lựa chọn sai.

Do đó, khi Luật Phòng bệnh chính thức có hiệu lực thi hành từ 1/7, Thượng tá, TS Lê Thị Hương Giang cho rằng, giá trị lớn nhất của đạo luật này không chỉ nằm ở những quy định pháp lý, mà ở sự chuyển dịch rất rõ trong tư duy chăm sóc sức khỏe: Chủ động phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe từ sớm, từ xa và trong suốt vòng đời của mỗi người dân, thay vì chỉ tập trung điều trị khi bệnh đã xảy ra.

Thượng tá, TS Lê Thị Hương Giang, Trưởng Khoa Tiết chế Dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8, Bộ Công an phát biểu tại tọa đàm

Đồng thời, Thượng tá, TS Lê Thị Hương Giang đề xuất 5 nhóm giải pháp đồng bộ. Đó là, hoàn thiện và thực thi nghiêm minh pháp luật, trong đó, lực lượng Công an tăng cường phát hiện và xử lý hình sự nghiêm khắc các hành vi sản xuất thực phẩm giả, thực phẩm bẩn, gây nguy hại nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Đồng thời, cần có chế tài mạnh mẽ xử phạt hành vi quảng cáo thông tin dinh dưỡng sai lệch, lừa dối người tiêu dùng trên không gian mạng.

Tạo môi trường thực phẩm lành mạnh bằng việc ban hành các quy chuẩn kiểm soát chặt chẽ các loại thực phẩm được phép tiếp cận học đường. Khuyến khích dán nhãn dinh dưỡng cảnh báo hàm lượng đường, muối ở mặt trước bao bì sản phẩm để người dân dễ dàng nhận biết và lựa chọn lành mạnh…Khuyến khích xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh tại trường học, bệnh viện, khu công nghiệp và cơ quan…

Đẩy mạnh giáo dục dinh dưỡng học đường, từng bước tích hợp kiến thức về dinh dưỡng hợp lý và lối sống lành mạnh vào chương trình giáo dục phổ thông. Phát huy sức mạnh của báo chí chính thống.

Đồng thời, xây dựng "tuyến phòng thủ đầu tiên" tại mỗi gia đình. Mỗi cá nhân, mỗi người cha người mẹ hãy chủ động thay đổi thói quen ăn uống của gia đình ngay từ ngày hôm nay. Hãy biến căn bếp của mình thành một pháo đài bảo vệ sức khỏe và hướng tới mục tiêu cao hơn là an ninh dinh dưỡng.

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên - Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai phát biểu tại tọa đàm

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên - Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai cho rằng, việc kiểm soát hóa chất đang gặp bế tắc vì đây là độc tính mãn tính. Các chất phụ gia, hương liệu (ví dụ 20.000 loại hóa chất trong thuốc lá điện tử có thể đưa vào thực phẩm) chưa đủ thời gian để đánh giá tác hại lâu dài.

Năng lực kiểm nghiệm hiện nay máy móc dù đắt tiền (hàng chục tỷ đồng) cũng không chạy theo kịp tốc độ ra đời của các chất mới. Việc xây dựng quy trình xét nghiệm mất hàng tháng, trong khi chất độc thay đổi liên tục như ma túy.

Ngộ độc thực phẩm hiện nay không làm người bệnh “lăn đùng ra ngay” mà gây ra các bệnh mãn tính, kín đáo, rất khó quy kết nguyên nhân.

Trong khi đó, truy xuất nguồn gốc còn gặp thách thức khi nhiều thực phẩm trên thị trường Việt Nam hiện nay đều không rõ nguồn gốc xuất xứ.

“Ngay cả tại bệnh viện lớn như Bạch Mai, việc kiểm tra cũng rất tốn kém và khó khăn. Kết quả xét nghiệm một số mẫu sữa cho thấy chất lượng không đạt như quảng cáo hoặc nhà sản xuất dùng "chiêu thức" lách luật về tiêu chuẩn công bố trên nhãn”, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nhấn mạnh.

Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai Nguyễn Trung Nguyên gợi mở, hiện nay, còn những bất cập trong quản lý như chế tài xử lý còn thấp. Cần xử lý hình sự những vụ việc gây ngộ độc thực phẩm nghiêm trọng, gây chết người. Trong đó, đề xuất phải xử phạt thật nặng để làm gương, giống như cách xử lý vi phạm nồng độ cồn.

Bên cạnh đó, trách nhiệm quản lý về ATTP hiện còn chồng chéo. Vì vậy, để nâng cao vai trò quản lý cũng như trách nhiệm đảm bảo ATTP cho người dân, cơ quan chức năng chịu trách nhiệm hoặc được phân cấp quản lý ATTP cần phân vai rõ ràng bằng chỉ số KPI.

Khi có vụ việc, tùy quy mô mà UBND tỉnh hoặc liên Bộ (Công an, Y tế, Công thương, Nông nghiệp và Môi trường) phải cùng vào cuộc giải quyết và trả lời rõ trách nhiệm của mình sau đó.

Xuân Quý