Nâng chuẩn và nâng tầm chủ thể OCOP trong giai đoạn mới

Bước vào giai đoạn 2026-2030, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đứng trước yêu cầu chuyển mạnh từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm. Bộ tiêu chí mới không chỉ đặt nặng chất lượng, an toàn, khả năng tiếp thị mà còn yêu cầu sản phẩm phải thể hiện rõ đặc trưng địa phương, câu chuyện văn hóa, năng lực của chủ thể và khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Đây được xem là bước chuyển quan trọng để OCOP không dừng lại ở một danh hiệu, mà trở thành công cụ giúp nâng giá trị sản phẩm và phát triển sinh kế bền vững cho các địa phương.

TS. Đào Đức Huấn, Trưởng phòng quản lý OCOP và du lịch nông thôn, Văn phòng điều phối trung ương Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới trình bày tại hội nghị. Ảnh: Hương Giang - TTXVN

* Nâng chuẩn để OCOP thực chất hơn

Tại Hội nghị tập huấn Chương trình Mỗi xã một sản phẩm - OCOP và phát triển sản phẩm tiềm năng đạt 5 sao do Sở Nông nghiệp và Môi trưởng TP. Hồ Chí Minh tổ chức ngày 11/8, TS. Đào Đức Huấn, Trưởng phòng Quản lý OCOP và Du lịch nông thôn thuộc Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới cho biết, theo Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm mỗi xã một sản phẩm, quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP được điều chỉnh theo hướng chặt chẽ hơn.

Điểm đáng chú ý là sản phẩm OCOP trong giai đoạn 2026 – 2030 phải thể hiện rõ hơn bản chất là sản phẩm đặc sản, đặc sắc, có nguồn gốc và mang đặc trưng của địa phương, gắn với các giá trị văn hóa truyền thống, bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội.

TS. Đào Đức Huấn cho rằng, trong quá trình triển khai những năm qua, bên cạnh nhiều sản phẩm được nâng cao chất lượng, vẫn còn những sản phẩm tham gia chương trình nhưng chưa thể hiện rõ mục tiêu, định hướng của OCOP. Vì vậy, giai đoạn mới cần nhìn nhận lại một cách toàn diện để xác định sản phẩm nào thực sự tạo ra giá trị, có khả năng phát triển thị trường và mang lại lợi ích cho chủ thể.

Quang cảnh buổi tập huấn. Ảnh: Hương Giang - TTXVN

“Chúng ta không nên chạy theo số lượng. Có thể chỉ cần 500 sản phẩm nhưng những sản phẩm đó thực sự tốt, có hiệu quả, tiếp cận thị trường tốt còn hơn đặt mục tiêu số lượng rất cao nhưng sản phẩm không tồn tại lâu dài”, ông Huấn nhấn mạnh.

Theo ông Huấn, mục tiêu cốt lõi trong giai đoạn tới phải là nâng chất lượng sản phẩm, từng bước đưa sản phẩm 3 sao lên 4 sao, sản phẩm 4 sao hướng tới 5 sao. Quan trọng hơn, mỗi địa phương có thể chỉ cần một vài sản phẩm nhưng đó phải là những sản phẩm thực sự có sức cạnh tranh và trở thành đại diện cho địa phương.

* Chủ thể phải “lớn lên” cùng sản phẩm

Sự thay đổi của bộ tiêu chí cũng đặt ra yêu cầu mới đối với chính các chủ thể OCOP. Nếu trước đây quá trình hoàn thiện hồ sơ, bao bì, thương hiệu hay một số thủ tục còn có sự hỗ trợ khá sâu của cán bộ địa phương, thì với cách tiếp cận mới, chủ thể phải chủ động hơn trong việc xây dựng và phát triển sản phẩm.

Ông Lâm Ngọc Tuấn, Giám đốc HTX Nông nghiệp Tuấn Ngọc, TP. Hồ Chí Minh cho rằng, đây vừa là điểm khó nhưng cũng chính là điểm tiến bộ của bộ tiêu chí mới.

“Cái hay của bộ tiêu chí mới là đi sâu trực tiếp vào xây dựng sản phẩm, xây dựng thương hiệu, giúp sản phẩm khi đạt OCOP phải là sản phẩm cốt lõi, đạt chuẩn hơn so với trước đây.

Khi đó, nâng chất OCOP không thể chỉ dừng ở sản phẩm mà phải bắt đầu từ con người. Chủ thể OCOP phải tự tham gia sâu hơn vào việc thiết kế bao bì, xây dựng logo, nhận diện thương hiệu và xác định đâu là giá trị cốt lõi, đặc trưng nhất của sản phẩm”, ông Tuấn nói.

Với những chủ thể đã có sản phẩm OCOP, bộ tiêu chí mới cũng tạo động lực để tiếp tục nâng hạng, thay vì chỉ dừng lại ở việc được công nhận.

Ông Nguyễn Cao Thắng, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Nông nghiệp và Dược liệu Phong Thảo, cho biết chứng nhận OCOP 4 sao đã mang lại hiệu quả rõ rệt cho doanh nghiệp trong việc phát triển thị trường trong nước và xuất khẩu.

Nhiều chủ thể OCOP còn lúng túng khi triển khai bộ tiêu chí OCOP giai đoạn mới. Ảnh: Hương Giang - TTXVN

Từ nền tảng này, doanh nghiệp đang định hướng chuẩn hóa vùng nguyên liệu, minh bạch vùng trồng và tăng cường truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, doanh nghiệp đầu tư thêm máy móc, thiết bị để tự động hóa một số công đoạn như chiết rót, dán nhãn, đóng gói, qua đó nâng cao tính ổn định và khép kín của quy trình sản xuất để tiếp tục tiến tới đạt sản phẩm OCOP 5 sao.

Tuy nhiên, quá trình nâng chuẩn cũng đặt ra bài toán về không gian phát triển sản phẩm. Khi yêu cầu về tính đặc sắc, đặc trưng địa phương được nhấn mạnh, một số chủ thể có thể gặp khó trong việc phát triển những sản phẩm mới dựa trên công nghệ hoặc nguyên liệu không phải là đặc sản truyền thống của địa phương.

Bà Cao Thị Hồng Vân, Giám đốc Công ty TNHH Nuôi trồng nấm Hòa Long, đang phát triển sản phẩm đông trùng hạ thảo tại địa phương, cho biết bộ tiêu chí mới khiến doanh nghiệp phải tính toán lại hướng phát triển danh mục sản phẩm.

Theo bà Vân, sản phẩm đông trùng hạ thảo là sản phẩm ứng dụng công nghệ cao được sản xuất tại địa phương, nhưng nếu yêu cầu sản phẩm phải gắn chặt với đặc sản đặc sắc của địa phương thì không gian để doanh nghiệp phát triển các sản phẩm mới có thể bị thu hẹp.

“Bộ tiêu chí mới sẽ làm hạn chế sự đa dạng sản phẩm. Tuy nhiên, nếu đã có sản phẩm OCOP 3 sao thì chúng tôi sẽ tập trung nâng lên 4 sao, rồi 5 sao và phát triển theo tiêu chí mới”, bà Vân cho biết.

Theo TS. Đào Đức Huấn, để phát triển sản phẩm OCOP 5 sao, vấn đề không đơn thuần là đưa sản phẩm ra nước ngoài, mà quan trọng hơn là phải bảo đảm sự ổn định về chất lượng, vùng nguyên liệu và năng lực của chủ thể trong tổ chức sản xuất, chế biến và thương mại. Bên cạnh đó, sản phẩm phải tạo được sự khác biệt bằng những giá trị văn hóa, đặc trưng địa phương, thay vì cạnh tranh bằng những yếu tố đại trà.

Từ đó giúp người tiêu dùng nhận diện được một sản phẩm OCOP thực chất, có chủ thể đủ năng lực và có trách nhiệm với sản phẩm đưa ra thị trường.

Một điểm mới đáng chú ý trong giai đoạn 2026-2030 là tăng cường kiểm tra, giám sát sau khi sản phẩm được công nhận và quy định rõ việc thu hồi giấy chứng nhận đối với những sản phẩm không còn đáp ứng yêu cầu hoặc vi phạm quy định.

Theo TS. Đào Đức Huấn, đây là cơ sở pháp lý để nâng cao hiệu quả kiểm soát chất lượng sản phẩm OCOP sau công nhận, qua đó bảo đảm danh hiệu OCOP thực sự trở thành một dấu hiệu nhận diện đáng tin cậy đối với người tiêu dùng.

Điều này cũng đồng nghĩa với việc chứng nhận OCOP không còn là “đích đến” của chủ thể. Sản phẩm sau khi được công nhận vẫn phải duy trì chất lượng, đáp ứng yêu cầu thị trường và tuân thủ các quy định liên quan. Để đáp ứng yêu cầu này, theo ông Huấn, thay đổi sản phẩm phải đi song hành với thay đổi năng lực của chủ thể.

“Phát triển sản phẩm không phải là câu chuyện một ngày, một tháng mà là một quá trình. OCOP không còn là “tấm vé” mà là một cam kết dài hạn với thị trường”, ông Huấn nói.

Với hơn 21.000 sản phẩm OCOP của hơn 10.000 chủ thể tính đến hết tháng 6/2026, chương trình đã tạo được độ phủ rộng trên cả nước. Tuy nhiên, trong chặng đường 2026-2030, OCOP có thể sẽ không còn là câu chuyện “mỗi xã thêm một sản phẩm”, mà là mỗi địa phương phải tạo được những sản phẩm đủ khác biệt, đủ chất lượng và đủ sức cạnh tranh trên thị trường.

Hương Giang/vnanet.vn