Nâng cao hiệu quả, bảo đảm thủ tục tố tụng hình sự công bằng, minh bạch, hiện đại

Qua thảo luận, các đại biểu bày tỏ tán thành sự cần sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương, yêu cầu mới về cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và đấu tranh phòng, chống tội phạm; bảo đảm thủ tục tố tụng hình sự công bằng, công khai, minh bạch, hiện đại, nhanh chóng, kịp thời, tiết kiệm, hiệu quả; đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới...

Đại biểu Lê Văn Đông (đoàn TP Hồ Chí Minh) và nhiều đại biểu khác bày tỏ đánh giá rất cao và thống nhất với các nội dung dự thảo Bộ luật; đánh giá dự thảo đã tiếp thu và đã thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, chuyển đổi số, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng.

Tập trung góp ý về tố tụng điện tử, đại biểu cho rằng, phải xác định tố tụng điện tử là một chính sách mới trực tiếp thể chế hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị nhằm tạo cơ sở pháp lý về đổi mới phương thức giải quyết vụ án hình sự theo hướng nhanh hơn, chặt chẽ hơn và minh bạch hơn; với một điểm nổi bật là không xem tố tụng điện tử chỉ là việc thay đổi hồ sơ giấy bằng tệp điện tử, mà xác lập đầy đủ một phương thức tổ chức và thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường số, có giá trị pháp lý và được áp dụng trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án khi đáp ứng các điều kiện luật định.

Đồng thời, tố tụng điện tử sẽ tạo điều kiện cho các cơ quan tăng cường công tác phối hợp thực hiện thủ tục tố tụng trên môi trường số và chia sẻ, liên thông dữ liệu với nhau, giúp giám sát việc sao chụp, chuyển giao, lặp lại và tạo nguồn thông tin thống nhất trong các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.

Bên cạnh đó, tố tụng điện tử cũng giúp người tham gia tố tụng gửi, nhận văn bản bằng phương thức điện tử, có thể giảm thời gian đi lại, tạo thuận lợi cho việc tiếp cận thông tin và thực hiện quyền, nghĩa vụ.

Trên tinh thần đó, đại biểu đánh giá, dự thảo đã quy định cụ thể, chi tiết, đồng bộ về trình tự, thủ tục thực hiện các hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử với các quy định như xác định rõ tố tụng điện tử là phương thức tổ chức và thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường số; khẳng định hoạt động tố tụng điện tử có giá trị pháp lý, phải tuân thủ đúng trình tự, thủ tục và bảo đảm tính hợp pháp, xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất, bảo mật, an ninh dữ liệu, đặc biệt là không làm hạn chế quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng…

Đại biểu Lê Văn Đông phát biểu tại phiên họp. Ảnh: Quochoi.vn

Cùng với đó, dự thảo đã dự liệu phương án xử lý hệ thống gặp sự cố hoặc một hoạt động tố tụng chưa thể thực hiện bằng phương thức điện tử, khi đó cơ quan có thẩm quyền phải chuyển sang phương thức khác để không làm ảnh hưởng đến thời hạn tố tụng và quyền con người tham gia tố tụng.

“Với việc kế thừa các kinh nghiệm của các nước trên thế giới về tổ chức điện tử, nhất là quy tắc tổ chức trực tuyến cùng với những quy định chặt chẽ về thủ tục tố tụng điện tử sẽ mang lại những điểm nhấn mới cho hoạt động tố tụng hình sự, góp phần đơn giản hóa thủ tục và mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho người tham gia tố tụng”, đại biểu nhận định.

Để quy định về tố tụng điện tử thật sự đi vào cuộc sống, đại biểu đề nghị hoàn thiện thêm một số nội dung. Đó là, sớm kết nối liên thông dữ liệu giữa cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án và các cơ quan liên quan. Các cơ quan trung ương sớm ban hành quy định hướng dẫn, trong đó có quy định về bảo quản dữ liệu, lưu trữ bảo mật nhằm đảm bảo an ninh mạng, an toàn thông tin trong quá trình khai thác, sử dụng chuẩn hóa biểu mẫu điện tử, quy trình chuyển giao hồ sơ, quy tắc xác thực và xử lý sự cố, đồng thời tổ chức đào tạo, tập huấn cho cán bộ.

Đồng thời, tiếp tục rà soát để các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự đảm bảo thống nhất với pháp luật về giao dịch điện tử, dữ liệu, định danh điện tử, an ninh mạng và bảo vệ thông tin.

Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (đoàn TP Hồ Chí Minh) cũng bày tỏ cơ bản thống nhất hồ sơ dự án Bộ luật, nhất là một số nội dung mới trong dự thảo về tố tụng điện tử, phiên tòa trực tuyến, thủ tục tạm hoãn, miễn truy cứu trách nhiệm hình sự, thủ tục nhận tội, nhận hình phạt và cơ chế bảo vệ người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Để hoàn thiện dự thảo Luật, đại biểu chỉ ra, theo dự thảo Luật, trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án, nếu phát hiện văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến việc giải quyết vụ việc, vụ án có dấu hiệu trái với văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước cấp trên thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hoặc đình chỉ việc thi hành văn bản đó; bổ sung cụm từ “văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước cấp trên”.

Theo đại biểu, hiện nay, theo các quy định về ban hành văn bản quy phạm pháp luật đã có quy định về việc tiếp nhận kiến nghị xử lý đối với văn bản quy phạm pháp luật. Do đó, nội dung này đã được quy định trong pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật, không cần thiết bổ sung quy định trong dự Luật này.

Về vai trò của người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, đại biểu nhận định, cùng với tiến trình cải cách tư pháp, vai trò của người bào chữa như bào chữa viên nhân dân, luật sư, trợ giúp viên pháp lý ngày càng nâng cao, như là một trong những biện pháp tăng cường tính minh bạch, công bằng trong hoạt động tố tụng,

Để đảm bảo sự tham gia của nhóm người bào chữa này trong hoạt động tố tụng, đại biểu chỉ ra, tại Điều 77 dự thảo Luật về quyền và nghĩa vụ của người bào chữa, quy định về quyền của người bào chữa tại khoản 1 điểm a có nội dung “... nếu người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai, hỏi cung đồng ý thì người bào chữa được hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can. Sau mỗi lần lấy lời khai, hỏi cung của người có thẩm quyền kết thúc thì người bào chữa có thể hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can”.

Theo đại biểu, nếu quy định như vậy, việc thực hiện quyền này của người bào chữa còn phụ thuộc vào sự cho phép, ý kiến chủ quan của người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai, hỏi cung mà không quy định nguyên tắc hay điều kiện cho phép hay không cho phép, nên chưa thật sự tạo thuận lợi cho người bào chữa trong thực hiện quyền của mình trong bảo vệ quyền của người bị buộc tội.

Do đó, đại biểu đề nghị cân nhắc bỏ cụm từ “nếu người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai, hỏi cung đồng ý” để người bào chữa đương nhiên được thực hiện quyền của mình.

Đồng thời, thay cụm từ “sau mỗi lần lấy lời khai, hỏi cung của người có thẩm quyền kết thúc thì người bào chữa có thể hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can” sửa thành, “người bào chữa được hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can”.

Minh Ngọc