Bảo đảm công lý, quyền công dân, không để oan sai trong tố tụng hình sự

Lãnh đạo Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội tặng hoa chúc mừng các nữ đại biểu nhân kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam. Ảnh: Văn Tuyến

Các đại biểu Quốc hội (Đoàn Hà Nội) thảo luận tại tổ sáng 20-10. Ảnh: Văn Tuyến

Tố tụng điện tử, chứng cứ điện tử đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số

Phát biểu định hướng thảo luận, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND thành phố Hà Nội, Phó Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Phùng Thị Hồng Hà cho biết, đối với dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự, dự thảo đã được Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp trước và tiếp tục được trình để hoàn thiện, bảo đảm tính đồng bộ, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Chủ tịch HĐND thành phố, Phó Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Phùng Thị Hồng Hà chủ trì thảo luận tại tổ. Ảnh: Văn Tuyến

Trên cơ sở báo cáo thẩm tra của cơ quan có thẩm quyền, đại biểu Phùng Thị Hồng Hà đề nghị các đại biểu tập trung thảo luận 4 nhóm vấn đề.

Một là về thay đổi, điều chỉnh trách nhiệm và thẩm quyền tố tụng tại các điều 195 và 197, đề nghị làm rõ căn cứ, thẩm quyền, thời hạn áp dụng biện pháp tố tụng và phương án xử lý khi không còn căn cứ áp dụng; bảo đảm áp dụng đúng đối tượng, tạo điều kiện khắc phục hậu quả, đồng thời không để việc giải quyết vụ án bị kéo dài.

Chủ tịch HĐND thành phố, Phó Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Phùng Thị Hồng Hà chủ trì thảo luận tại tổ. Ảnh: Văn Tuyến

Hai là về thủ tục tự nguyện nhận tội và chấp nhận đề nghị xử lý theo thủ tục rút gọn, cần làm rõ điều kiện áp dụng, bảo đảm việc nhận tội hoàn toàn tự nguyện, không bị ép buộc. Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm của tòa án trong việc đánh giá chứng cứ, xác định tội danh và quyết định hình phạt, không chỉ căn cứ vào lời nhận tội của bị cáo hoặc đề nghị của cơ quan tiến hành tố tụng.

Ba là về tố tụng điện tử và chứng cứ điện tử, tập trung làm rõ việc xác định nguồn gốc, bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu; trách nhiệm thu thập, bảo quản, kiểm tra, đánh giá chứng cứ điện tử; đồng thời bảo đảm quyền tiếp cận, tranh tụng của những người tham gia tố tụng.

Bốn là về thẩm quyền điều tra và quy định chuyển tiếp, cần làm rõ việc phân định nhiệm vụ, quyền hạn của người được giao tiến hành một số hoạt động điều tra, bảo đảm phù hợp với Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự sửa đổi. Các quy định chuyển tiếp đối với những vụ án đang được giải quyết cũng cần cụ thể, tránh gián đoạn quy trình tố tụng.

Đại biểu Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm (Đoàn Hà Nội) phát biểu thảo luận. Ảnh: Văn Tuyến

Đóng góp ý kiến về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi, đại biểu Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm (Đoàn Hà Nội) cơ bản nhất trí với sự cần thiết ban hành luật. Việc sửa đổi bộ luật không chỉ nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử mà còn là bước quan trọng để tiếp tục xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, bảo vệ công lý, quyền con người và quyền công dân.

“Yêu cầu quan trọng đặt ra là phải bảo đảm sự cân bằng giữa hai mục tiêu là xử lý nghiêm minh, kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật, tội phạm và bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích hợp pháp của người dân; không để lọt tội phạm nhưng cũng không để xảy ra oan sai”, đại biểu Thích Bảo Nghiêm nhấn mạnh.

Về cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, đại biểu đánh giá cao việc dự thảo bộ luật bổ sung cơ chế này, coi đây là cách tiếp cận mới, thể hiện chính sách nhân văn, chú trọng khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và tạo điều kiện cho người vi phạm sửa chữa sai lầm. Tuy nhiên, đây là vấn đề cần được quy định hết sức chặt chẽ. Theo dự thảo, thời gian tạm đình chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự có thể kéo dài đến hai năm và trong trường hợp đặc biệt được gia hạn thêm một năm, tổng thời gian có thể lên đến ba năm.

Vì vậy, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát ba nội dung.

Một là, xác định rõ đối tượng, điều kiện và tiêu chí áp dụng, nhất là khả năng thực hiện cam kết khắc phục hậu quả, tránh tình trạng người có điều kiện kinh tế được hưởng lợi thế hơn trong việc tiếp cận chính sách khoan hồng.

Hai là, quy định cơ chế giám sát, đánh giá định kỳ việc thực hiện cam kết, không để việc tạm hoãn trở thành hình thức kéo dài thời gian giải quyết vụ án.

Ba là, làm rõ hơn quyền và lợi ích của người bị hại, đặc biệt là quyền được thông tin, trình bày ý kiến và yêu cầu bảo vệ quyền lợi khi người được tạm hoãn không thực hiện đúng cam kết.

Các đại biểu Quốc hội (Đoàn Hà Nội) thảo luận tại tổ sáng 20-10. Ảnh: Văn Tuyến

Về tố tụng điện tử và chứng cứ điện tử, đại biểu Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm đánh giá, đây là một trong những nội dung có ý nghĩa đột phá của dự thảo bộ luật, phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số quốc gia và hiện đại hóa hoạt động tư pháp.

Việc sử dụng hồ sơ điện tử, trao đổi dữ liệu điện tử và thực hiện một số hoạt động tố tụng trên môi trường số có thể giúp rút ngắn thời gian, tiết kiệm nguồn lực, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, đặc thù của hoạt động tố tụng hình sự đòi hỏi độ chính xác và an toàn pháp lý rất cao. Dữ liệu bị chỉnh sửa, chứng cứ bị sai lệch hoặc sự cố mất an toàn thông tin đều có thể ảnh hưởng đến kết quả giải quyết vụ án.

Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, cá nhân trong việc thu thập, bảo quản, sử dụng, kiểm tra và đánh giá chứng cứ điện tử; bảo đảm khả năng xác định nguồn gốc, kiểm tra tính toàn vẹn và truy xuất lịch sử xử lý dữ liệu.

Đại biểu Lê Nhật Thành (Đoàn Hà Nội) phát biểu thảo luận. Ảnh: Văn Tuyến

Hoàn thiện quy định về chứng cứ điện tử

Đại biểu Lê Nhật Thành (Đoàn Hà Nội) cơ bản nhất trí với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự theo đề xuất của Chính phủ và báo cáo thẩm tra. Về biện pháp điện tử và tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, đại biểu đánh giá việc bổ sung các quy định này góp phần thực hiện chủ trương của Trung ương, nâng cao hiệu quả theo dõi, quản lý, tiết kiệm nguồn lực xã hội và bảo đảm tốt hơn quyền con người.

Tuy nhiên, do đây là những biện pháp mới, có liên quan trực tiếp đến đời sống riêng tư và dữ liệu cá nhân, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo cần làm rõ vị trí pháp lý, nguyên tắc áp dụng và mối quan hệ với các biện pháp ngăn chặn khác.

Đại biểu đề nghị rà soát toàn diện các quy định về điều kiện, thẩm quyền, trình tự, thủ tục và thời hạn áp dụng cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, bảo đảm thống nhất với các quy định của Bộ luật Hình sự về căn cứ và điều kiện miễn trách nhiệm hình sự.

Về thu thập, bảo quản chứng cứ và dữ liệu điện tử, đại biểu Lê Nhật Thành đề nghị hoàn thiện các nhóm vấn đề. Cụ thể, dự thảo cần làm rõ tiêu chí đánh giá tính xác thực, độ tin cậy và khả năng kiểm chứng của dữ liệu điện tử trong quá trình chứng minh tội phạm, cũng như mối quan hệ giữa dữ liệu điện tử với các nguồn chứng cứ khác.

Các đại biểu Quốc hội (Đoàn Hà Nội) thảo luận tại tổ sáng 20-10. Ảnh: Văn Tuyến

Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc ghi nhận nguồn, phương pháp, thời điểm thu thập dữ liệu; người thực hiện; việc kiểm tra tính toàn vẹn; lịch sử truy cập, sao chép, chuyển đổi; công cụ kỹ thuật được sử dụng và khả năng tái lập quá trình kiểm tra. Đồng thời, cần có quy định hướng dẫn cụ thể về tiêu chí, tiêu chuẩn kỹ thuật để thu thập và bảo toàn dữ liệu.

Đối với dữ liệu do hệ thống tự động, thuật toán hoặc trí tuệ nhân tạo tạo ra, cần bảo đảm khả năng xác định nguồn dữ liệu, kiểm chứng độ tin cậy, sai số và quyền tiếp cận, phản bác của các bên. Cùng với đó, cần làm rõ căn cứ pháp lý, phạm vi và trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ viễn thông, internet, mạng xã hội, nền tảng số và dịch vụ lưu trữ dữ liệu trong việc lưu giữ, bảo toàn, cung cấp dữ liệu theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn Hà Nội) phát biểu thảo luận. Ảnh: Văn Tuyến

Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn Hà Nội) góp ý nội dung hoàn thiện quy định về chứng cứ điện tử và cơ chế khẩn cấp ngăn chặn tội phạm công nghệ cao. Đại biểu đánh giá dự thảo đã có bước tiến khi bổ sung các quy định về tố tụng điện tử, dữ liệu điện tử và tống đạt văn bản điện tử.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, cần sửa khoản 3 Điều 104 theo hướng công nhận dữ liệu được trích xuất trực tiếp từ hệ thống thông tin, nền tảng số, dịch vụ lưu trữ đám mây là nguồn chứng cứ có giá trị như bản gốc nếu bảo đảm tính xác thực, toàn vẹn; không bắt buộc thu giữ thiết bị lưu trữ, trừ trường hợp cần thiết phải giám định.

Đồng thời, bổ sung cơ chế khẩn cấp tại Điều 118, cho phép yêu cầu các đơn vị cung cấp dịch vụ viễn thông, internet, lưu trữ dữ liệu và dịch vụ tài sản số tạm dừng giao dịch, phong tỏa tài khoản, bảo toàn dữ liệu khi có nguy cơ tẩu tán tài sản hoặc xóa chứng cứ. Việc áp dụng cần có thời hạn cụ thể và cơ chế kiểm soát của Viện Kiểm sát.

Đình Hiệp