Mở rộng phạm vi bảo tồn từ các giá trị vật thể sang các giá trị phi vật thể gắn với kiến trúc

Chiều 6.8, thảo luận ở Tổ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc, các đại biểu tại Tổ 4 (gồm Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa, Lào Cai và thành phố Huế) cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế về hoạt động kiến trúc; thể chế hóa các chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước trong giai đoạn mới.

Làm rõ hơn nội hàm bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc

Góp ý vào Điều 5 quy định về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, đại biểu Tráng A Dương (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) cơ bản nhất trí với việc sửa đổi Điều 5 theo hướng làm rõ hơn nội hàm bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc.

Tuy nhiên, để phản ánh đầy đủ giá trị văn hóa của các dân tộc, nhất là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đồng thời bảo đảm thống nhất với pháp luật về di sản văn hóa và các chủ trương của Đảng về bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đại biểu Tráng A Dương đề nghị mở rộng nội hàm của khái niệm này.

Phiên thảo luận ở Tổ 4 chiều 6.8

Cụ thể, đề nghị bổ sung tại khoản 1 Điều 5 các nội dung: tri thức bản địa, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, không gian văn hóa truyền thống và điều kiện sinh kế đặc trưng của cộng đồng.

Theo đó, khoản 1 được chỉnh lý như sau: “Bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc là các đặc trưng về tổ chức không gian, hình thức kiến trúc, kỹ thuật xây dựng, cảnh quan, tri thức bản địa, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, không gian văn hóa truyền thống và điều kiện sinh kế đặc trưng của cộng đồng phản ánh giá trị văn hóa, lịch sử, tập quán sinh hoạt và điều kiện tự nhiên của cộng đồng dân cư, được hình thành trong một khu vực xác định”.

Đồng thời, đề nghị sửa đổi điểm a khoản 2 Điều 5 theo hướng: “Khu vực, tuyến phố, điểm dân cư, công trình kiến trúc, không gian văn hóa truyền thống có giá trị cần bảo tồn, kế thừa”.

Đại biểu Tráng A Dương cho rằng, việc bổ sung các nội dung này sẽ mở rộng phạm vi bảo tồn từ các giá trị vật thể sang các giá trị phi vật thể gắn với kiến trúc như tri thức bản địa, phong tục, tập quán, tín ngưỡng và không gian văn hóa truyền thống; làm rõ mối quan hệ giữa kiến trúc với điều kiện sinh kế của cộng đồng, tạo cơ sở pháp lý cho việc xây dựng quy chế quản lý kiến trúc phù hợp với đặc thù từng vùng, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Đại biểu Tráng A Dương phát biểu

Cùng quan điểm, đại biểu Phùng Đức Tiến (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) cho rằng, không gian văn hóa, phong tục, tập quán, tín ngưỡng là vấn đề rất quan trọng, do đó cần làm sâu sắc hơn bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc tại Điều 5 của dự thảo Luật.

Theo đại biểu, vấn đề phân cấp trong dự thảo Luật đã thực hiện đúng chủ trương của Đảng, theo đó quy định phân cấp đến địa bàn cấp xã. Song, đại biểu Phùng Đức Tiến nhận thấy, thực tế cấp xã quản lý kiến trúc còn gặp khó vì thiếu nhân lực và nguồn nhân lực chưa đủ trình độ chuyên môn.

Do vậy, tỉnh có thể đề xuất xây dựng một bộ khung hoặc Bộ trưởng Bộ Xây dựng phải có Thông tư hướng dẫn các tiêu chí mà xã đạt được để quản lý kiến trúc.

Đại biểu Phùng Đức Tiến đề nghị hướng dẫn phân cấp quản lý về kiến trúc cần cụ thể hơn; đồng thời cụ thể hóa các tiêu chí mà xã có thể đạt được điều kiện để quản lý kiến trúc.

“Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc lần này so với dự án Luật trình đợt đầu đã được tiếp thu các ý kiến rất đầy đủ, thay đổi nhiều và cụ thể hơn, phù hợp với hoàn cảnh”, đại biểu Phùng Đức Tiến cho biết.

Tạo hành lang minh bạch cho việc bảo tồn hồn cốt dân tộc

Đánh giá cao nỗ lực của Cơ quan soạn thảo trong việc thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng, đặc biệt là các Nghị quyết 06, 18 và 60-NQ/TW, đại biểu Võ Thanh Tùng (Đoàn ĐBQH thành phố Huế) nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Kiến trúc lần này không chỉ là một cuộc điều chỉnh kỹ thuật đơn thuần mà mang tầm vóc một nhiệm vụ chính trị trọng yếu: thiết lập nền tảng pháp lý tương thích với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và tháo gỡ những “điểm nghẽn” đang kìm hãm kinh tế đô thị.

Đại biểu nhận thấy có sự tiếp thu cũng như sự chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy “quản lý định tính” sang “định lượng” tại Điều 5 của dự thảo Luật.

“Việc cụ thể hóa bản sắc văn hóa dân tộc qua các tiêu chí định lượng rõ ràng như hình thái không gian, chiều cao, mật độ, vật liệu và màu sắc là một bước đột phá. Điều này giúp loại bỏ sự vận dụng tùy tiện, cảm tính của cán bộ thực thi, tạo hành lang minh bạch cho việc bảo tồn hồn cốt dân tộc. Tuy nhiên, sự thay đổi tư duy này chỉ thực sự mang lại giá trị nếu chúng ta quyết liệt cụ thể hóa được các cơ chế thực thi khả thi, đặc biệt là bài toán phân cấp quản lý”, đại biểu nêu quan điểm.

Đại biểu Võ Thanh Tùng phát biểu

Cùng quan tâm đến việc phân cấp quản lý kiến trúc nông thôn tại Điều 14 và Điều 38 của dự thảo, đại biểu Võ Thanh Tùng đánh giá cao và ghi nhận sự tiếp thu nghiêm túc, công phu của Cơ quan soạn thảo và Cơ quan thẩm tra.

So với các bản dự thảo trước đây khi phân cấp một cách mặc định, dàn trải cho cấp xã tự lập và ban hành quy chế kiến trúc, đại biểu nhận thấy, tại khoản 4 Điều 14 của dự thảo trình Quốc hội lần này đã bổ sung một “bộ lọc kỹ thuật” vô cùng quan trọng: Chỉ quyết định phân cấp hoặc ủy quyền cho UBND cấp xã khi đáp ứng đủ điều kiện về tổ chức bộ máy, cán bộ và năng lực chuyên môn.

Để quy định này thực sự khả thi từ ngày Luật có hiệu lực (1.3.2027), đại biểu Võ Thanh Tùng đề nghị trong văn bản Luật hoặc dự thảo Nghị định hướng dẫn phải quy định rõ: Tiêu chí định lượng nào để đánh giá một UBND cấp xã đáp ứng đủ điều kiện về cán bộ và bộ máy? Nếu không làm rõ thì các địa phương sẽ lúng túng, không dám thực hiện phân cấp hoặc thực hiện một cách tùy tiện.

Đồng thời, kiến nghị bổ sung vào Luật quy định: “UBND cấp tỉnh có trách nhiệm hỗ trợ chuyên môn và bố trí kinh phí từ nguồn ngân sách thường xuyên hoặc đầu tư công cấp tỉnh để tổ chức lập quy chế trước khi giao cấp xã ban hành”.

Bên cạnh đó, để tránh đứt gãy cảnh quan liên xã, đại biểu đề nghị bổ sung rào cản hậu kiểm bắt buộc: “Quy chế do UBND cấp xã lập phải có ý kiến thẩm định và thống nhất bằng văn bản của Sở Xây dựng cấp tỉnh trước khi ban hành”. Đồng thời, UBND cấp tỉnh bắt buộc phải ban hành “Khung quy chế mẫu” và “Khung tiêu chí bản sắc văn hóa vùng” để cấp xã có hệ quy chiếu áp dụng đồng bộ, không tự quy định chắp vá, phá vỡ cảnh quan chung.

XUÂN TRƯỜNG