Mở không gian phát triển mới cho ngành Xuất bản

Hoàn thiện hành lang pháp lý cho xuất bản trong kỷ nguyên số

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đang làm thay đổi căn bản phương thức sáng tạo, xuất bản và lan tỏa tri thức. Trong bối cảnh đó, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản (dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi) đang được được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến, dự kiến Quốc hội sẽ thông qua vào ngày 24/8 tới đây.

Toàn cảnh hội thảo.

Theo đánh giá của các chuyên gia tại hội thảo góp ý đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) tổ chức vào sáng ngày 6/8 tại Hà Nội, lần sửa đổi này không chỉ nhằm khắc phục những bất cập của luật hiện hành mà còn phải tạo nền tảng pháp lý đủ mạnh để xây dựng một hệ sinh thái xuất bản hiện đại, lấy chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo làm động lực phát triển.

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS Phạm Ngọc Linh - Phó Chủ tịch VUSTA khẳng định, việc sửa đổi Luật Xuất bản là yêu cầu hết sức cấp thiết bởi có ba nguyên nhân chính. Thứ nhất, sự bùng nổ của công nghệ số khiến nhiều quy định hiện hành không còn phù hợp với thực tiễn hoạt động xuất bản. Thứ hai, các hành vi vi phạm bản quyền, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số ngày càng tinh vi, nếu thiếu cơ chế pháp lý đủ mạnh sẽ không thể bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, dịch giả, biên tập viên cũng như các nhà xuất bản, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến động lực sáng tạo. Thứ ba, việc sửa luật cần góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, kịp thời thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng về phát triển văn hóa, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo; đồng thời đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho hoạt động xuất bản.

Với quy mô sửa đổi lên tới 27 điều, bổ sung thiết kế 7 điều mới trong tổng số 54 điều của Luật Xuất bản hiện hành, nhiều ý kiến đã đặt vấn đề cần nghiên cứu xây dựng một Luật Xuất bản mới, thay vì chỉ sửa đổi, bổ sung một số điều như dự thảo hiện nay.

Không gian trưng bày sách tại Đảo Đá Tây A - Đặc khu Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa.

Cũng đồng ý với quan điểm trên, bà Bùi Thị Thu Hằng, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tri thức đề xuất: “ Quốc hội cân nhắc ban hành một Luật Xuất bản mới (Luật Xuất bản năm 2026) thay vì chỉ sửa đổi, bổ sung. Bởi lẽ, dự thảo đã sửa đổi cơ bản 27 điều, bổ sung, thiết kế mới 7 điều, đồng thời đưa vào nhiều quy định mang tính đột phá, đặc biệt là chủ trương thành lập tập đoàn xuất bản.

Xây dựng hệ sinh thái xuất bản

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là việc dự thảo luật lần đầu tiên tiếp cận theo hướng xây dựng hệ sinh thái xuất bản.

Theo bà Bùi Thị Thu Hằng, đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy lập pháp, thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng, đặc biệt dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi lần này có nhiều điểm mới rất tích cực, đã kịp thời thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng, như Nghị quyết số 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 66 – NQ/TW, Nghị quyết số 80 – NQ/TW cùng Chỉ thị số 04-CT/TW về phát triển văn hóa và ngành xuất bản.

Bà Bùi Thị Thu Hằng, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tri thức.

Trong bối cảnh thế giới đang bước vào thời kỳ phát triển mạnh mẽ của kinh tế số và xã hội số, việc kiện toàn tổ chức, đổi mới mô hình hoạt động của ngành xuất bản là yêu cầu tất yếu. Thực tế, ứng dụng công nghệ số trong xuất bản không còn là vấn đề mới, nhưng việc đưa những nội dung này vào luật sẽ tạo nền tảng pháp lý quan trọng để hình thành một hệ sinh thái xuất bản hiện đại, kết nối các nhà xuất bản trong nước và từng bước hội nhập với hệ sinh thái xuất bản quốc tế.

Khi hệ sinh thái xuất bản trong nước được vận hành hiệu quả, việc kết nối với các nhà xuất bản trên thế giới sẽ thuận lợi hơn, qua đó thúc đẩy giao lưu tri thức quốc tế. Đây chính là động lực quan trọng để phát triển văn hóa, lan tỏa tri thức Việt Nam ra thế giới, đồng thời tiếp nhận tinh hoa tri thức nhân loại phục vụ phát triển đất nước.

Tuy nhiên, theo bà Hằng việc đầu tư xây dựng hệ sinh thái xuất bản số đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn trong khi hiệu quả kinh doanh chưa thể dự báo chắc chắn. Thị trường sách hiện nay chịu tác động mạnh từ thay đổi thị hiếu bạn đọc, khiến rủi ro đầu tư của các nhà xuất bản ngày càng cao.

“Đặc biệt, vấn đề bản quyền trên không gian mạng tiếp tục là thách thức lớn, mặc dù các nền tảng xuất bản số hiện nay đã có nhiều giải pháp kỹ thuật nhằm bảo vệ nội dung, song cùng với sự phát triển của công nghệ, các hành vi vi phạm bản quyền sẽ ngày càng tinh vi hơn. Vì vậy, luật cần có các quy định mang tính phòng ngừa và chế tài đủ mạnh để bảo vệ quyền tác giả trên môi trường số", bà Hằng đề xuất.

Liên quan đến chủ trương xây dựng mô hình Tập đoàn Xuất bản – Truyền thông được đưa ra trong dự thảo Luật, bà Bùi Thị Thu Hằng khẳng định đây là xu hướng phát triển phổ biến trên thế giới và hoàn toàn phù hợp với định hướng phát triển ngành xuất bản Việt Nam. Tuy nhiên bà đề xuất “trong giai đoạn đầu nên ưu tiên triển khai thí điểm tại những nhà xuất bản đã có nền tảng và tiềm lực tương đối tốt như Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam hay một số nhà xuất bản thuộc các bộ, ngành như Nhà xuất bản Tư pháp. Sau khi các mô hình này vận hành hiệu quả, có thể tiếp tục mở rộng sang các nhà xuất bản khác.

Hoạt động đọc sách tại đảo Đá Tây A - Đặc khu Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa.

“Để hiện thực hóa mô hình tập đoàn xuất bản, các nhà xuất bản cần đáp ứng nhiều điều kiện. Trước hết là phải có hạ tầng công nghệ đồng bộ, tiếp đến là nguồn nhân lực được đào tạo để có thể vận hành mô hình xuất bản số hiện đại và yếu tố quyết định cuối cùng vẫn là nguồn lực tài chính. Đối với những nhà xuất bản còn hạn chế về nguồn lực, cần có thời gian để đầu tư hạ tầng, đào tạo nhân lực trước khi tham gia vào hệ sinh thái xuất bản số. Việc triển khai cần có lộ trình phù hợp, bảo đảm tính đồng bộ, tạo động lực chung cho sự phát triển của toàn ngành”, bà Hằng phân tích,

Bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế quản lý xuất bản số, các chuyên gia cũng đề xuất nhiều nội dung nhằm tạo động lực phát triển lâu dài cho ngành xuất bản như: cần có cơ chế đặc thù khuyến khích xuất bản các công trình khoa học, công nghệ; ưu tiên xuất bản sách giáo khoa, giáo trình, tài liệu học thuật và các sản phẩm phục vụ đổi mới sáng tạo.

Thu Hường