Khi gã khổng lồ Amazon rũ bỏ sự cồng kềnh

Hình minh họa các nhân viên văn phòng Amazon phải rời bỏ công việc

Động thái này chính thức khép lại kế hoạch cắt giảm 30.000 người mà gã khổng lồ thương mại điện tử đã công bố đầy ám ảnh vào tháng 10 năm ngoái. Đây không chỉ là đợt sa thải lớn nhất trong lịch sử 32 năm hình thành của đế chế này, mà còn là một cú sốc đối với toàn ngành công nghệ. Tuy nhiên, nếu chúng ta chỉ nhìn nhận sự kiện này đơn thuần là một bài toán cân đối tài chính hay một biện pháp "thắt lưng buộc bụng" để làm đẹp báo cáo quý, thì có lẽ chúng ta đã lầm to.

Đằng sau những con số lạnh lùng đó là một cuộc "đại phẫu" đau đớn nhưng cần thiết được cầm trịch bởi CEO Andy Jassy. Ông không sa thải vì thiếu tiền, ông đang làm điều đó vì một thứ trừu tượng nhưng sống còn hơn nhiều: "Văn hóa". Đó là cuộc chiến sống còn để giành lại linh hồn khởi nghiệp (Day 1) từ tay căn bệnh quan liêu đang ăn mòn cơ thể gã khổng lồ.

"Cái chết" của tầng lớp trung gian và cuộc chiến chống lại những cuộc họp vô nghĩa

Trong suốt một thập kỷ qua, sự tăng trưởng thần tốc của Amazon đã để lại một tác dụng phụ không mong muốn: sự phình to của bộ máy quản lý. Andy Jassy, người kế nhiệm Jeff Bezos, đã dành nhiều năm quan sát và nhận ra một thực tế đáng báo động ngay trong chính ngôi nhà của mình. Đó là căn bệnh "quan liêu" (bureaucracy).

Sau đại dịch Covid-19, Amazon đã tuyển dụng ồ ạt để đáp ứng nhu cầu thị trường, nhưng hệ quả là họ đã vô tình tạo ra quá nhiều tầng nấc quản lý trung gian. Những tầng lớp này, thay vì đóng vai trò là chất xúc tác để công việc trôi chảy, lại đang trở thành những nút thắt cổ chai làm tắc nghẽn dòng chảy thông tin và quyết định.

Jassy từng chia sẻ một cách đầy thất vọng về việc nhân viên của ông phải tổ chức những "cuộc họp tiền trạm cho các cuộc họp tiền trạm". Hãy tưởng tượng, để một ý tưởng sáng tạo được trình lên cấp lãnh đạo cao nhất, nó phải đi qua năm, sáu, thậm chí là bảy tầng duyệt. Mỗi tầng duyệt là một lần ý tưởng bị mổ xẻ, bị trì hoãn và đôi khi bị bóp méo.

Các nhân viên tài năng thay vì dành thời gian để viết mã lệnh (code) hay thiết kế sản phẩm cho khách hàng, lại phải dành hàng giờ đồng hồ mỗi ngày để soạn slide báo cáo và giải trình với các lớp quản lý. Năng lượng của tổ chức bị tiêu hao vào các quy trình nội bộ thay vì tạo ra giá trị thực tế.

Chính vì vậy, đợt sa thải 16.000 người lần này nhắm thẳng vào mục tiêu giải quyết vấn đề đó. Khác với những lần cắt giảm nhân sự ở kho bãi, đối tượng lần này chủ yếu là khối văn phòng và đặc biệt là các cấp quản lý tầm trung. Andy Jassy đang áp dụng một thuật toán quản trị mới, đó là mở rộng "tầm hạn quản trị". Ông muốn mỗi người quản lý phải phụ trách số lượng nhân viên lớn hơn trước đây rất nhiều. Điều này thoạt nghe có vẻ là tăng áp lực, nhưng thực chất là một nước đi chiến lược.

Khi một người sếp phải quản lý nhiều nhân viên hơn, họ sẽ không còn đủ thời gian để quản lý vi mô , không còn thời gian để soi mói từng tiểu tiết hay tổ chức những cuộc họp không cần thiết. Họ buộc phải trao quyền nhiều hơn, tin tưởng nhân viên cấp dưới hơn và chỉ tập trung vào những định hướng chiến lược lớn.

Việc loại bỏ các tầng nấc trung gian giống như một cuộc phẫu thuật thông nòng động mạch cho Amazon. Jassy chấp nhận đau đớn để dòng máu thông tin được lưu thông nhanh hơn. Trong kỷ nguyên công nghệ năm 2026, tốc độ là sinh mạng. Nếu Amazon mất một tuần để đưa ra quyết định mà một startup chỉ mất một giờ, Amazon sẽ thua. Do đó, sự ra đi của hàng ngàn nhân sự quản lý không phải là sự trừng phạt cá nhân, mà là sự giải phóng cho bộ máy, để những người ở lại có thể chạy nhanh hơn, quyết liệt hơn mà không phải vướng vào những sợi dây trói vô hình của thủ tục hành chính.

Chấm dứt tư tưởng "Xây dựng đế chế" và thiết lập tư duy hiệu quả trên từng vị trí

Nếu như thời đại của Jeff Bezos được đặc trưng bởi tư duy "tăng trưởng bằng mọi giá", nơi Amazon sẵn sàng tuyển dụng hàng ngàn người chỉ để thử nghiệm một ý tưởng điên rồ, thì kỷ nguyên của Andy Jassy mang màu sắc của sự kỷ luật và thực dụng sắt đá. Đợt sa thải này là lời tuyên bố đanh thép cho việc chấm dứt văn hóa "xây dựng đế chế" đã tồn tại âm ỉ trong các tập đoàn lớn.

"Xây dựng đế chế" là thuật ngữ dùng để chỉ tâm lý của các quản lý cấp cao, những người thường có xu hướng tuyển thêm thật nhiều nhân viên dưới quyền, không hẳn vì khối lượng công việc đòi hỏi, mà vì số lượng nhân viên đông đảo thường được ngầm hiểu là thước đo cho quyền lực và tầm quan trọng của vị sếp đó trong công ty. Hệ quả là Amazon đã dung dưỡng những bộ phận cồng kềnh, những dự án "zombie" tồn tại lay lắt năm này qua năm khác mà không đem lại lợi nhuận hay giá trị cốt lõi nào, chỉ vì không ai dám dũng cảm cắt bỏ chúng.

Nhưng năm 2026, mọi thứ đã thay đổi. Andy Jassy đã đặt lên bàn làm việc một hệ tư tưởng mới: "Hiệu quả trên từng vị trí". Mỗi chiếc ghế tại Amazon bây giờ phải có một "cái giá" của nó. Mỗi nhân sự, dù là kỹ sư, nhân viên marketing hay quản lý, đều phải chứng minh được giá trị trực tiếp mà họ đóng góp vào doanh thu hoặc sự cải tiến sản phẩm. Không còn chỗ cho những vị trí chung chung, những công việc lặp lại mà máy móc có thể làm thay, hay những dự án R&D viển vông không có lộ trình thương mại hóa rõ ràng.

Sự thay đổi này đòi hỏi một sự tàn nhẫn cần thiết. Chúng ta đã thấy Amazon sẵn sàng khai tử các mảng phần cứng thua lỗ, thu hẹp quy mô của trợ lý ảo Alexa – từng là niềm tự hào công nghệ nhưng lại là gánh nặng tài chính – để dồn toàn lực cho những "con gà đẻ trứng vàng" thực sự như Amazon Web Services (AWS), mảng quảng cáo và trí tuệ nhân tạo.

Jassy đang gửi đi một thông điệp rằng Amazon không phải là một tổ chức từ thiện hay một viện nghiên cứu bao cấp. Amazon là một doanh nghiệp và doanh nghiệp thì phải tối ưu hóa lợi nhuận trên từng đồng vốn và từng con người bỏ ra. Sự chuyển dịch từ "lấy thịt đè người" sang tinh nhuệ hóa đội ngũ là bước đi bắt buộc để Amazon giữ vững vị thế trước các đối thủ đang ngày càng linh hoạt hơn.

"Văn hóa" là tấm khiên che đậy hay là mục đích cuối cùng?

Khi Andy Jassy tuyên bố việc sa thải là để bảo vệ "văn hóa" công ty, không ít người đã nhếch mép hoài nghi. Họ cho rằng đó chỉ là những lời lẽ hoa mỹ, một tấm bình phong văn mẫu để xoa dịu dư luận và che đậy cho sai lầm tuyển dụng quá đà trong quá khứ. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu vào bối cảnh công nghệ năm 2026, chúng ta sẽ thấy "văn hóa" ở đây không phải là một lời bào chữa, mà là một đích đến sống còn.

Khái niệm "Day 1" (Ngày đầu tiên) mà Jeff Bezos để lại di sản luôn ám ảnh Amazon. Đó là tâm thế của một startup: luôn đói khát, luôn nhanh nhạy và luôn coi khách hàng là trung tâm. Ngược lại là "Day 2" – giai đoạn của sự trì trệ, bảo thủ, khi doanh nghiệp trở nên quá lớn để thay đổi và bắt đầu chết dần. Việc sa thải 30.000 người, trong đó có 16.000 nhân sự đợt này, là nỗ lực tuyệt vọng nhưng quyết liệt của Jassy để ngăn Amazon trượt dài vào bóng tối của Day 2. Ông thà chấp nhận đau đớn, chấp nhận bị chỉ trích là tàn nhẫn để giữ cho Amazon luôn ở trạng thái "Day 1".

Hơn nữa, chúng ta không thể bỏ qua bối cảnh của năm 2026, khi Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đã len lỏi vào từng ngóc ngách của quy trình làm việc. Một nhân viên văn phòng được trang bị các công cụ AI hiện đại có thể đảm đương khối lượng công việc bằng ba, bốn người của vài năm trước. Do đó, định nghĩa về "văn hóa làm việc" tại Amazon cũng đang thay đổi. Đó không còn là văn hóa của những đội quân người đông đúc chạy bằng sức bền, mà là văn hóa của những "siêu nhân viên" biết làm chủ công nghệ để tối đa hóa hiệu suất.

Đợt sa thải này, vì thế, còn là một lời cảnh báo lạnh lùng gửi tới những người ở lại: Sự an toàn nghề nghiệp không còn nằm ở quy mô của công ty hay thâm niên làm việc, mà nằm hoàn toàn ở hiệu suất của chính bạn. Amazon đang quay lại trạng thái khắc nghiệt của một startup, nơi mỗi ngày đi làm là một ngày phải chiến đấu để chứng minh giá trị. Jassy đang xây dựng một đội ngũ không cần đông, nhưng phải "tinh". Những người trụ lại sau cơn bão này sẽ là những người phù hợp nhất với văn hóa mới: ít rườm rà, tập trung cao độ và cực kỳ hiệu quả.

Nhìn lại toàn cảnh, con số 16.000 người ra đi hôm nay là một nốt trầm buồn trong bản nhạc kinh doanh, nhưng nó là cái giá phải trả cho sự tăng trưởng nóng vội của quá khứ. Dưới bàn tay của Andy Jassy, Amazon đang lột xác. Gã khổng lồ này đang rũ bỏ lớp mỡ thừa của sự cồng kềnh để lộ ra những bó cơ săn chắc. Amazon phiên bản 2026 sẽ là một Amazon rất khác: ít người hơn, ít tầng nấc hơn, nhưng nguy hiểm và tốc độ hơn rất nhiều trên thương trường khốc liệt.

Bùi Tú