Khi công nghệ được tích hợp trong trưng bày 'Đánh thức' di sản trong đời sống đương đại

Du khách trải nghiệm ứng dụng công nghệ số kết hợp trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội. Ảnh: Hoàng Quyên

Sau thời gian dài chuẩn bị, Bảo tàng Hà Nội đã vận hành hệ thống trưng bày thường xuyên với cách tiếp cận mới, trong đó công nghệ giữ vai trò kết nối di sản với công chúng.

Không gian bảo tàng không còn dừng ở trưng bày tĩnh, mà trở thành nơi trải nghiệm, tương tác và khám phá. Từ thực tiễn này, có thể thấy việc tích hợp công nghệ không chỉ làm mới bảo tàng, mà còn mở rộng khả năng lan tỏa di sản, đưa các giá trị văn hóa từng bước hiện diện trong đời sống đương đại.

Công nghệ mở rộng “biên độ sống” của di sản

Sau nhiều năm xây dựng nội dung và sưu tầm hiện vật, việc khai trương hệ thống trưng bày thường xuyên từ ngày 3-2-2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng của Bảo tàng Hà Nội.

Theo ông Đặng Minh Vệ, Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội, sự thay đổi không chỉ nằm ở hình thức mà còn ở tư duy trưng bày, trong đó công nghệ trở thành công cụ quan trọng để kể chuyện di sản.

Không gian bảo tàng có kết hợp hài hòa giữa di sản và công nghệ hiện đại. Ảnh: Hoàng Quyên.

Ông Đặng Minh Vệ cho biết, thay vì những tủ kính khô khan, không gian bảo tàng hiện nay là sự kết hợp hài hòa giữa di sản và công nghệ hiện đại, mang đến trải nghiệm đa giác quan. Điểm chạm đầu tiên với công chúng chính là hệ thống in ấn kỹ thuật số chất lượng cao. Các hình ảnh được thể hiện trên chất liệu gỗ nhựa bền vững, kết hợp phim màu tự dính, tạo nên hiệu ứng thị giác sắc nét, sống động và có tuổi thọ lâu dài.

Cùng với đó, công nghệ trình chiếu được triển khai với quy mô lớn, với 98 video bố trí xuyên suốt các không gian trưng bày. Những màn hình kích thước lớn tại các điểm nhấn không gian không chỉ cung cấp thông tin mà còn tạo cảm xúc, dẫn dắt người xem bước vào từng câu chuyện lịch sử một cách tự nhiên.

Đáng chú ý nhất là hệ thống 24 màn hình tương tác, được bố trí theo từng chủ đề và tiểu chủ đề. Đây là điểm nhấn thể hiện rõ sự thay đổi trong cách tiếp cận công chúng. Không còn bị giới hạn bởi thông tin tĩnh, người xem có thể chủ động tra cứu, lựa chọn nội dung, khám phá sâu hơn thông qua thao tác trực tiếp.

Tại khu vực làng nghề gốm Bát Tràng, công nghệ đã mở rộng không gian trải nghiệm theo chiều sâu. Bên cạnh việc quan sát hiện vật, khách tham quan có thể tìm hiểu lịch sử làng nghề gắn với Chiếu dời đô năm 1010, đồng thời khám phá chi tiết quy trình sản xuất gốm qua 6 công đoạn được số hóa sinh động. Những tư liệu quý hiếm từ trong và ngoài nước cũng được tích hợp, tạo nên một “kho tri thức mở” ngay trong không gian bảo tàng.

Có thể thấy, công nghệ giúp mở rộng “biên độ sống” của di sản, vượt qua giới hạn không gian và thời gian. Người xem không chỉ nhìn thấy hiện vật mà còn hiểu được câu chuyện phía sau, từ quá khứ đến hiện tại.

Một điểm đáng chú ý là tại Bảo tàng 100% là hiện vật gốc. Ông Đặng Minh Vệ nhấn mạnh, chỉ hiện vật thật mới tạo nên cảm xúc chân thực. Tuy nhiên, nếu chỉ trưng bày tĩnh, hiện vật sẽ khó truyền tải hết giá trị. Vì vậy, công nghệ được sử dụng như một phương tiện bổ trợ, giúp hiện vật “lên tiếng” rõ ràng hơn.

Cách tiếp cận này thể hiện rõ qua việc kết hợp giữa hiện vật truyền thống và yếu tố đương đại. Bên cạnh những sản phẩm gốm Bát Tràng từ thế kỷ XIX, bảo tàng còn giới thiệu các tác phẩm gốm hiện đại, giúp công chúng cảm nhận được sự tiếp nối, chuyển mình của làng nghề trong đời sống hôm nay.

Hệ thống công nghệ còn cho phép cá nhân hóa hành trình tham quan. Mỗi người có thể lựa chọn cách tiếp cận phù hợp, từ tham quan nhanh trong thời gian ngắn đến khám phá chuyên sâu. Đồng thời, nội dung số có thể cập nhật thường xuyên, giúp bảo tàng luôn giữ được sự mới mẻ.

Ông Đặng Minh Vệ khẳng định, để một không gian trưng bày hiệu quả cần hội tụ ba yếu tố: Nội dung, giải pháp và công nghệ. Trong đó, nội dung là cốt lõi, công nghệ là phương tiện, tạo nên sự giao thoa giúp di sản không chỉ được bảo tồn mà còn thực sự sống trong lòng công chúng.

Từ số hóa đến hệ sinh thái di sản: Cần bước đi đồng bộ

Từ thực tiễn tại Bảo tàng Hà Nội, câu chuyện số hóa di sản không còn dừng lại ở từng mô hình riêng lẻ, mà đặt ra yêu cầu phải triển khai đồng bộ trên quy mô toàn thành phố, hướng tới hình thành một hệ sinh thái số bền vững.

Trình diễn trang phục dân tộc quốc tế "Bước chân di sản" kết hợp trình chiếu 3D Mapping tại Trung tâm Di sản Hoàng thành Thăng Long. Ảnh: Ngọc Tú.

Trao đổi về nội dung này, bà Phạm Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý di sản (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) cho rằng, qua thực tiễn triển khai và các diễn đàn chuyên môn, những nhóm giải pháp nền tảng đã dần được nhận diện rõ. Theo bà, để số hóa di sản đạt hiệu quả thực chất, cần triển khai đồng thời các yếu tố có tính liên kết chặt chẽ, trong đó trọng tâm là xây dựng cơ sở dữ liệu, đầu tư công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và hoàn thiện cơ chế phối hợp.

Bà Phạm Lan Anh phân tích, trước hết phải xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu di sản theo tiêu chuẩn chung, bảo đảm khả năng liên thông giữa các đơn vị và phục vụ khai thác lâu dài. Đây không chỉ là kho lưu trữ, mà còn là nền tảng để các sản phẩm số hóa có thể phát triển, kết nối và mở rộng.

Cùng với đó, hạ tầng công nghệ cần được đầu tư đồng bộ, gắn với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Đội ngũ làm di sản trong giai đoạn mới phải hội tụ cả hai yếu tố: am hiểu giá trị văn hóa và làm chủ công nghệ. Theo bà Lan Anh, nếu thiếu một trong hai yếu tố này, sản phẩm số hóa sẽ khó đạt chiều sâu, khó tạo sức hút đối với công chúng.

Một nội dung quan trọng khác là cơ chế phối hợp. Bà Phạm Lan Anh nhấn mạnh, số hóa di sản không thể do một đơn vị thực hiện, mà cần sự tham gia của nhiều chủ thể, từ cơ quan quản lý, địa phương đến doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo. Nếu không có cơ chế phối hợp hiệu quả, các mô hình tốt sẽ khó được nhân rộng, các sản phẩm số cũng khó phát huy giá trị.

Từ các yếu tố nền tảng đó, bà Phạm Lan Anh cho rằng mục tiêu dài hạn không chỉ là số hóa từng di sản, mà là từng bước hình thành một hệ sinh thái số, trong đó di sản trở thành chất liệu cho sáng tạo, còn công nghệ là phương tiện để phát triển các sản phẩm văn hóa mới. Quan trọng hơn, số hóa không chỉ phục vụ bảo tồn, mà phải thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển.

“Chúng ta đang chuyển từ tư duy lưu giữ sang khai thác, từ bảo tồn sang lan tỏa và tạo ra giá trị mới”, bà Lan Anh nhấn mạnh, đồng thời cho rằng dấu mốc quan trọng là khi di sản số trở thành một phần tự nhiên trong đời sống văn hóa - xã hội của Thủ đô. Khi đó, di sản không chỉ hiện diện trong bảo tàng, mà còn xuất hiện trong giáo dục, du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa.

Đề cập nội dung này, ông Nguyễn Thế Sơn, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, trong 5-10 năm tới, hệ sinh thái số hóa di sản tại Hà Nội có nhiều cơ hội bứt phá, đặc biệt nhờ sự phát triển nhanh của nguồn nhân lực công nghệ.

Theo ông Nguyễn Thế Sơn, hiện nay nhiều cơ sở đào tạo, nhất là các trường nghệ thuật, đã tích hợp công nghệ vào chương trình giảng dạy. Điều này tạo ra lực lượng lao động có khả năng ứng dụng công nghệ ngay khi ra trường, góp phần thúc đẩy quá trình số hóa trong lĩnh vực di sản và công nghiệp văn hóa.

Ông Nguyễn Thế Sơn cũng nhìn nhận, sự xuất hiện của các không gian văn hóa mới cùng các hoạt động sáng tạo thời gian tới sẽ góp phần hình thành môi trường thuận lợi cho hệ sinh thái này phát triển. Những chương trình như Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội hay việc mở cửa thêm các bảo tàng, không gian di sản sẽ tạo thêm “đầu ra” cho các sản phẩm số, đồng thời thúc đẩy sự kết nối giữa di sản, công nghệ và thị trường.

Từ thực tế tại Bảo tàng Hà Nội và nhận định của các chuyên gia, có thể thấy số hóa di sản, áp dụng công nghệ vào trưng bày không còn là xu hướng đơn lẻ, mà đang trở thành một chiến lược phát triển.

Khi các yếu tố về dữ liệu, công nghệ, con người và cơ chế được triển khai đồng bộ, di sản sẽ không chỉ được bảo tồn, mà còn được “đánh thức”, trở thành nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Thống Nhất