Hoàn thiện chính sách hình sự để khơi thông động lực phát triển đất nước

Hoàn thiện chính sách hình sự để bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung

Tại Kỳ họp Quốc hội, ngày 3/8/2026, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Đại tướng Lương Tam Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an đã trình bày Tờ trình về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội quy định một số cơ chế, chính sách đặc thù trong xử lý các vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong đó, đề xuất về việc không truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của Quốc hội và dư luận xã hội.

Theo tôi, đây là một đề xuất có ý nghĩa rất quan trọng, thể hiện bước phát triển mới trong tư duy chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta. Bản chất của đề xuất không phải là nới lỏng pháp luật hay giảm nhẹ cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, mà là tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý để xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng bản chất của sự việc, đồng thời tạo dựng niềm tin pháp lý cho những người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Toàn cảnh phiên họp của Quốc hội về dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Những năm gần đây, cùng với việc đẩy mạnh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, Đảng và Nhà nước luôn đặc biệt quan tâm đến yêu cầu hoàn thiện thể chế nhằm khơi thông các nguồn lực cho phát triển. Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 của Bộ Chính trị về chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung đã khẳng định rõ quan điểm: phải tạo cơ chế để bảo vệ những người dám đổi mới, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích của Đảng, của Nhà nước và của nhân dân. Tinh thần đó tiếp tục được cụ thể hóa trong các chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế tư nhân.

Có thể nói, đề xuất của Chính phủ lần này là bước tiếp theo trong quá trình thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng bằng những quy định pháp luật cụ thể. Điều đó cũng phản ánh yêu cầu khách quan của quá trình phát triển đất nước khi nhiều lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, kinh tế số, công nghệ bán dẫn, năng lượng mới... đang phát triển rất nhanh, trong khi hệ thống pháp luật luôn cần có thời gian để sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện.

Tuy nhiên, cần khẳng định rõ rằng, không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp vi phạm vì lợi ích chung không có nghĩa là hợp pháp hóa sai phạm, càng không tạo ra "vùng cấm" hay "vùng an toàn" đối với người vi phạm pháp luật. Đây là chính sách được thiết kế trên cơ sở phân hóa trách nhiệm pháp lý, chỉ áp dụng đối với những trường hợp có đủ điều kiện chặt chẽ do pháp luật quy định; đồng thời vẫn giữ vững nguyên tắc xử lý nghiêm minh mọi hành vi tham nhũng, vụ lợi, lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc lợi dụng chính sách để trục lợi.

Ở góc độ khoa học pháp lý, mọi quyết định xử lý hình sự đều phải dựa trên bản chất của hành vi, mức độ nguy hiểm cho xã hội, lỗi, động cơ, mục đích, hậu quả và các tình tiết cụ thể của vụ việc. Chính vì vậy, không thể đồng nhất mọi vi phạm pháp luật với tội phạm, cũng không thể chỉ căn cứ vào hậu quả xảy ra để đánh giá trách nhiệm hình sự mà bỏ qua động cơ, mục đích và toàn bộ bối cảnh của hành vi.

Đây chính là tinh thần của chính sách hình sự hiện đại: kiên quyết trừng trị người lợi dụng quyền lực để tham nhũng, tiêu cực, nhưng đồng thời phải có cơ chế bảo vệ người hành động trung thực, không vụ lợi, vì lợi ích chung và vì sự phát triển của đất nước.

Có thể khẳng định rằng, đề xuất của Bộ trưởng Lương Tam Quang không chỉ đặt ra một cơ chế xử lý đặc thù đối với một số trường hợp vi phạm pháp luật, mà sâu xa hơn là mở ra một hướng tiếp cận mới trong quá trình hoàn thiện chính sách hình sự ở Việt Nam. Đó là xây dựng một nền pháp luật vừa nghiêm minh trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, vừa nhân văn, khoa học và phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

Từ góc độ đó, việc nghiên cứu, phân tích đầy đủ cơ sở lý luận, cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn của đề xuất này không chỉ có ý nghĩa đối với quá trình hoàn thiện dự thảo Nghị quyết, mà còn góp phần nhận diện rõ hơn yêu cầu tiếp tục đổi mới tư duy chính sách hình sự, bảo đảm pháp luật thực sự trở thành động lực thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Phân hóa trách nhiệm hình sự – Yêu cầu khách quan của Nhà nước pháp quyền và phát triển đất nước

Một trong những nguyên tắc cơ bản của pháp luật hình sự hiện đại là phân hóa trách nhiệm hình sự. Mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải được xem xét, xử lý theo quy định, nhưng không phải mọi hành vi vi phạm đều có bản chất như nhau và cũng không thể áp dụng một cách xử lý giống nhau đối với mọi trường hợp. Chính vì vậy, pháp luật hình sự không chỉ nhằm trừng trị tội phạm mà còn bảo đảm công bằng, nhân đạo và khuyến khích những giá trị tích cực trong xã hội.

Đại tướng Lương Tam Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an đã trình bày Tờ trình về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội quy định một số cơ chế, chính sách đặc thù trong xử lý các vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đề xuất của Chính phủ về việc không truy cứu, miễn hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp vi phạm vì lợi ích chung chính là sự vận dụng nguyên tắc đó trong điều kiện phát triển mới của đất nước. Đây không phải là sự nới lỏng kỷ cương pháp luật, mà là sự phân định rõ ràng giữa rủi ro trong quá trình thực thi nhiệm vụ vì lợi ích chung với hành vi cố ý lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tham nhũng, vụ lợi hoặc trục lợi cá nhân.

Trong thực tiễn quản lý nhà nước, đặc biệt ở các lĩnh vực đầu tư công, phát triển hạ tầng, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển kinh tế tư nhân, nhiều quyết định được ban hành trong bối cảnh pháp luật chưa theo kịp yêu cầu của thực tiễn hoặc còn tồn tại khoảng trống, chồng chéo, thiếu thống nhất. Người có trách nhiệm buộc phải lựa chọn phương án tối ưu trên cơ sở thông tin và điều kiện tại thời điểm ra quyết định. Không phải mọi quyết định sau này phát sinh rủi ro hoặc không đạt kết quả như mong muốn đều bắt nguồn từ động cơ vụ lợi hay cố ý làm trái.

Nếu không có cơ chế phân định minh bạch giữa rủi ro khách quan và hành vi phạm tội, giữa sai sót trong quản lý và tham nhũng, tiêu cực, rất dễ hình thành tâm lý e ngại, né tránh, sợ trách nhiệm trong đội ngũ cán bộ, công chức và cả những người tham gia hoạt động đầu tư, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo. Khi đó, hệ quả không chỉ là những quyết định bị trì hoãn, những cơ hội phát triển bị bỏ lỡ, mà còn làm giảm hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia và kìm hãm động lực phát triển.

Chính vì vậy, việc hoàn thiện chính sách hình sự lần này mang ý nghĩa sâu rộng hơn việc xử lý một số vụ việc cụ thể. Mục tiêu là tạo dựng niềm tin pháp lý để người thực thi công vụ và những chủ thể tham gia phát triển kinh tế - xã hội yên tâm đổi mới, sáng tạo trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời vẫn bảo đảm nguyên tắc mọi hành vi tham nhũng, vụ lợi, lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc cố ý vi phạm vì động cơ cá nhân đều phải bị xử lý nghiêm minh.

Tuy nhiên, cần khẳng định rõ rằng, lợi ích chung không thể được hiểu theo ý chí chủ quan của người thực hiện hành vi. Đây phải là lợi ích của quốc gia, của Nhân dân, của cộng đồng hoặc của sự phát triển kinh tế - xã hội, được thể hiện bằng mục tiêu công, quy trình thực hiện đúng thẩm quyền, công khai, minh bạch và không có yếu tố vụ lợi. Chỉ khi những tiêu chí đó được chứng minh bằng chứng cứ khách quan thì mới có cơ sở xem xét áp dụng chính sách đặc thù.

Đó cũng là lý do dự thảo Nghị quyết không xây dựng một cơ chế miễn trừ trách nhiệm hình sự mang tính bao quát, mà quy định các điều kiện rất chặt chẽ và giao cho các cơ quan tiến hành tố tụng xem xét trên cơ sở toàn diện các tài liệu, chứng cứ của từng vụ việc cụ thể. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa hạn chế nguy cơ bị lợi dụng để hợp thức hóa sai phạm hoặc che giấu hành vi tham nhũng.

Nhìn ở tầm rộng hơn, đề xuất của Chính phủ phản ánh bước chuyển từ tư duy "quản lý bằng chế tài" sang tư duy "quản trị bằng pháp luật". Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, pháp luật không chỉ là công cụ xử lý vi phạm mà còn phải tạo dựng môi trường pháp lý ổn định, minh bạch và an toàn để khuyến khích cống hiến, giải phóng các nguồn lực phát triển. Đó cũng là yêu cầu đặt ra trong quá trình xây dựng nền hành chính phục vụ, kiến tạo phát triển và thúc đẩy đổi mới sáng tạo theo các chủ trương lớn của Đảng.

Có thể thấy, việc phân hóa trách nhiệm hình sự không làm suy giảm hiệu lực của cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Ngược lại, khi ranh giới giữa người vụ lợi và người dám hành động vì lợi ích chung được xác định rõ ràng, pháp luật sẽ được áp dụng chính xác hơn, công bằng hơn và tạo được sự đồng thuận cao hơn trong xã hội. Đó cũng là tiền đề quan trọng để bước sang yêu cầu tiếp theo: xây dựng cơ chế pháp lý đủ chặt chẽ nhằm bảo đảm chính sách nhân văn được thực thi đúng mục tiêu, không bị lợi dụng và thực sự trở thành động lực cho phát triển đất nước.

Hoàn thiện cơ chế pháp lý để chính sách nhân văn phát huy hiệu quả trong thực tiễn

Đề xuất của Chính phủ về cơ chế không truy cứu, miễn hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp vi phạm vì lợi ích chung là một bước tiến đáng chú ý trong tư duy chính sách hình sự. Tuy nhiên, cũng như mọi chính sách mới, giá trị của Nghị quyết sẽ không chỉ được quyết định bởi mục tiêu đúng đắn, mà còn phụ thuộc vào mức độ chặt chẽ của các quy định pháp luật và hiệu quả tổ chức thực hiện trong thực tiễn.

Điểm đáng ghi nhận là dự thảo Nghị quyết không xây dựng một cơ chế miễn trừ trách nhiệm hình sự mang tính đại trà. Ngược lại, việc xem xét áp dụng chính sách chỉ đặt ra đối với những trường hợp đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định, được đánh giá trên cơ sở toàn diện về động cơ, mục đích, tính chất hành vi, hậu quả, quá trình khắc phục thiệt hại và các tài liệu, chứng cứ của từng vụ việc cụ thể. Điều đó cho thấy tinh thần xuyên suốt của dự thảo là phân hóa trách nhiệm hình sự, chứ không phải giảm nhẹ trách nhiệm đối với người vi phạm.

Từ góc độ áp dụng pháp luật, theo tôi, có ba yêu cầu cần tiếp tục được quan tâm trong quá trình hoàn thiện và triển khai Nghị quyết.

Thứ nhất, cần cụ thể hóa hơn tiêu chí xác định "vì lợi ích chung". Đây là khái niệm có ý nghĩa quyết định đối với toàn bộ chính sách. Nếu không được hướng dẫn rõ ràng, rất dễ phát sinh cách hiểu và cách áp dụng khác nhau giữa các cơ quan có thẩm quyền. Theo đó, việc xác định "lợi ích chung" cần dựa trên các tiêu chí khách quan như: mục tiêu phục vụ lợi ích của Nhà nước, của Nhân dân hoặc của sự phát triển kinh tế - xã hội; quyết định được ban hành đúng thẩm quyền, đúng quy trình; không có căn cứ xác định động cơ vụ lợi hay lợi ích nhóm; kết quả mang lại có thể được kiểm chứng trên thực tế.

Thứ hai, phải bảo đảm trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm soát quyền lực. Người được xem xét áp dụng chính sách đặc thù không thể chỉ viện dẫn mục tiêu vì lợi ích chung mà phải có nghĩa vụ chứng minh căn cứ pháp lý, căn cứ thực tiễn và toàn bộ quá trình tổ chức thực hiện quyết định của mình. Cùng với đó, các cơ quan tiến hành tố tụng cần đánh giá khách quan, toàn diện chứng cứ, bảo đảm việc áp dụng chính sách được thực hiện đúng đối tượng, đúng điều kiện và đúng tinh thần của Nghị quyết.

Thứ ba, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật để giảm thiểu rủi ro pháp lý trong quản lý và phát triển. Thực tiễn cho thấy, không ít khó khăn của đội ngũ cán bộ và doanh nghiệp xuất phát từ sự chồng chéo, thiếu thống nhất hoặc khoảng trống của pháp luật. Vì vậy, cùng với việc ban hành Nghị quyết này, cần đẩy mạnh rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan, xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và dễ thực hiện. Đây mới là giải pháp căn cơ để vừa phòng ngừa vi phạm, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Ở góc độ rộng hơn, đề xuất của Chính phủ gửi đi một thông điệp rất rõ ràng: kiên quyết không khoan nhượng với tham nhũng, tiêu cực và mọi hành vi lợi dụng quyền lực để trục lợi; đồng thời tạo cơ chế pháp lý để bảo vệ những người trung thực, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Hai yêu cầu này không mâu thuẫn, mà bổ sung cho nhau trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền quản trị quốc gia hiện đại.

Tóm lại: Chính sách hình sự không chỉ nhằm trừng trị tội phạm mà còn phải góp phần kiến tạo môi trường pháp lý lành mạnh cho sự phát triển. Một nền pháp luật tiến bộ phải đủ nghiêm minh để mọi hành vi tham nhũng, vụ lợi đều bị xử lý nghiêm khắc; đồng thời cũng phải đủ công bằng và nhân văn để bảo vệ những người hành động trung thực, không vụ lợi và dám đổi mới vì lợi ích của đất nước.

Đề xuất của Bộ trưởng Lương Tam Quang và Chính phủ về cơ chế xử lý đặc thù đối với một số trường hợp vi phạm vì lợi ích chung thể hiện bước phát triển mới trong tư duy chính sách hình sự ở Việt Nam. Giá trị cốt lõi của chính sách không nằm ở việc giảm nhẹ trách nhiệm pháp lý, mà ở việc phân hóa trách nhiệm hình sự một cách chính xác, khách quan và phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Nếu được Quốc hội xem xét, hoàn thiện với các tiêu chí minh bạch, cơ chế kiểm soát chặt chẽ và tổ chức thực hiện nghiêm túc, Nghị quyết sẽ góp phần thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; đồng thời tạo dựng niềm tin pháp lý để đội ngũ cán bộ, doanh nhân, nhà khoa học và những người trực tiếp đổi mới sáng tạo yên tâm cống hiến.

Đó không chỉ là yêu cầu của cải cách tư pháp, mà còn là yêu cầu của phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới: thượng tôn pháp luật, giữ vững kỷ cương, bảo vệ công lý, đồng thời khơi dậy và giải phóng mạnh mẽ mọi nguồn lực sáng tạo vì mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và phồn vinh của đất nước.

Trung tướng, PGS,TS. Đồng Đại Lộc