Lượng hóa các tiêu chí pháp lý để bảo đảm khả thi khi áp dụng

Chiều 4/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội thảo luận ở tổ về dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Đề xuất thiết kế chính sách theo 3 tầng pháp lý

Tham gia ý kiến thảo luận, đại biểu Quốc hội Nguyễn Vũ Trung (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) khẳng định đây là một nghị quyết rất cần thiết và có tính đột phá, phù hợp với tinh thần thúc đẩy kinh tế tư nhân và chấp nhận rủi ro hợp lý trong khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo tại các Nghị quyết của Trung ương.

Theo đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là "đột phá quan trọng hàng đầu"; Nghị quyết số 68-NQ/TW cũng đặt vấn đề cải cách thể chế và bảo vệ quyền kinh doanh để giải phóng nguồn lực khu vực tư nhân.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Vũ Trung. (Ảnh: Media Quốc hội)

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung bày tỏ tán thành với tinh thần của nghị quyết là bảo vệ những rủi ro pháp lý hợp lý, nhưng không bảo vệ các hành vi cố ý vi phạm, trục lợi. Tuy nhiên, theo đại biểu, nội dung này cần được thiết kế thành 3 tầng pháp lý rõ ràng:

Tầng thứ nhất là những rủi ro được chấp nhận. Trong trường hợp này, người thực hiện hành vi không phải chịu trách nhiệm nếu đã hành động trung thực, không vụ lợi, dựa trên thông tin hợp lý tại thời điểm ra quyết định và đã thực hiện các biện pháp quản trị rủi ro phù hợp.

Tầng thứ hai là trường hợp đã có vi phạm nhưng có những tình tiết đáng được khoan hồng. Đối với trường hợp này, nên ưu tiên áp dụng các biện pháp xử lý về dân sự, kinh tế; xử lý hình sự chỉ là giải pháp cuối cùng.

Tầng thứ ba là trường hợp lợi dụng chính sách để tham nhũng, tư lợi, thông đồng hoặc gian dối, cố ý che giấu thông tin, tạo lợi ích nhóm... thì phải xử lý nghiêm.

Liên quan tới khoản 4 Điều 5, dự thảo quy định một trong những điều kiện xem xét để không truy cứu trách nhiệm hình sự là không có khiếu nại, tố cáo hoặc có khiếu nại, tố cáo nhưng đã giải quyết dứt điểm các khiếu nại, tố cáo liên quan theo quy định.

Quang cảnh thảo luận tổ chiều 4/8. (Ảnh: THỦY NGUYÊN)

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng, điều kiện này không nên quyết định việc một người có được hưởng chính sách hình sự đặc thù hay không, bởi chỉ cần một khiếu nại hoặc tố cáo phát sinh là chính sách có thể bị treo.

Đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Đoàn Cà Mau) cũng đồng tình đề nghị nghiên cứu bỏ hoặc sửa đổi điều kiện "không có khiếu nại, tố cáo", vì thực tế việc có đơn thư không phản ánh bản chất của hành vi vi phạm; nhiều dự án lớn vẫn phát sinh khiếu nại nhưng không thay đổi bản chất của vụ việc.

Đề xuất thành lập hội đồng tư vấn chuyên môn độc lập

Về xác định các trường hợp được áp dụng cơ chế của nghị quyết, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị có một cơ chế đánh giá cụ thể trong việc xác định những vấn đề như: "vì lợi ích chung", "hiệu quả kinh tế-xã hội", "rủi ro công nghệ", "khả năng khắc phục", "giá trị công nghệ", "mức độ hợp lý của quyết định tại thời điểm thực hiện"...

Dự thảo hiện giao người đứng đầu các cơ quan thực hiện việc đánh giá. Tuy nhiên, theo đại biểu, việc này trên thực tế sẽ rất khó khăn, bởi nhiều vấn đề có tính chất phức tạp, liên ngành và đòi hỏi kiến thức chuyên sâu.

Đại biểu đề xuất thành lập hội đồng tư vấn chuyên môn độc lập, gồm các chuyên gia về kinh tế, tài chính, khoa học, công nghệ, pháp luật và các chuyên gia ngành liên quan. Kết luận của hội đồng tư vấn không thay thế quyết định của cơ quan tố tụng nhưng là nguồn căn cứ chuyên môn quan trọng, giúp cơ quan có thẩm quyền đánh giá vụ việc một cách khách quan, toàn diện và thận trọng hơn.

"Điều này vừa bảo vệ người đổi mới, vừa bảo vệ điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán khi áp dụng chính sách mới", đại biểu Nguyễn Vũ Trung nêu rõ.

Có chung quan điểm, đại biểu Trương Minh Huy Vũ (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) cũng đặt vấn đề về việc có hay không cần thành lập hội đồng tư vấn và vai trò của hội đồng đó là gì? “Một đồng chí Chủ tịch Ủy ban hay Phó Chủ tịch Ủy ban như thành phố thì cũng có thể có chuyên môn nhưng với những vấn đề chuyên môn quá khó thì cũng cần những hội đồng tư vấn chuyên môn để hỗ trợ”, đại biểu phân tích.

Đại biểu Quốc hội Trương Minh Huy Vũ. (Ảnh: THỦY NGUYÊN)

Bên cạnh đó, đại biểu Trương Minh Huy Vũ đề nghị tiếp tục làm rõ các khái niệm còn mang tính định tính như: "mang lại hiệu quả kinh tế-xã hội", "đã khắc phục toàn bộ"; bổ sung tiêu chí định lượng để thuận lợi khi áp dụng; làm rõ thẩm quyền đánh giá, xem xét thành lập các hội đồng chuyên môn hỗ trợ quá trình triển khai.

Về lâu dài, đại biểu đề xuất nghiên cứu ban hành một nghị quyết hoặc một đạo luật có phạm vi rộng hơn nhằm thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về bảo vệ, khuyến khích người dám nghĩ, dám làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Cũng quan tâm đến quy định về giải thích từ ngữ (Điều 4), đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Đoàn Cà Mau) cho rằng, đây là điều khoản có ý nghĩa quyết định đối với việc áp dụng Nghị quyết nhưng một số khái niệm còn mang tính định tính, nếu không làm rõ, khi thực hiện sẽ rất khó khăn, thiếu căn cứ để đưa ra quyết định khách quan, minh bạch. Đặc biệt, các khái niệm "vì lợi ích chung", "mang lại hiệu quả kinh tế-xã hội"... chưa có tiêu chí pháp lý cụ thể nên rất dễ dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các cơ quan.

Từ phân tích nêu trên, đại biểu đề nghị quy định theo hướng lượng hóa tối đa các tiêu chí, hoặc giao Chính phủ quy định tiêu chí nhận diện thống nhất sau khi có ý kiến của Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và Kiểm toán Nhà nước.

VĂN TOẢN